Χριστιανικά μνημεία του Ν.Σερρών : αναδρομή στην εκκλησιαστική ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής
Μιχαήλ Ζαφειρίου :Διδάκτωρ θεολογίας, γυμνασιάρχης
Χριστιανικά μνημεία του Νομού Σερρών: αναδρομή στην εκκλησιαστική ιστορική
και πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής
ΕΙΣΑΓΩΓΗ *
Από το πέρασμα του Αποστόλου Παύλου, μέχρι την ίδρυση σημαντικών χριστιανικών κοινοτήτων σε πόλεις και οικισμούς της ευρύτερης γύρω από το Στρυμόνα περιοχής των Σερρών τους πρώτους μετά την εδραίωση του χριστιανισμού αιώνες, από την εμφάνιση και εξάπλωση του μοναχισμού κατά τη Μεσοβυζαντινή περίοδο, μέχρι την κυριαρχική παρουσία της αγροτοπαραγωγικής δραστηριότητας μεγάλων αγιορειτικών αλλά και τοπικών μονών στην οικιστική και γενικότερα κοινωνική εξέλιξη της περιοχής τους πρώτους Μεταβυζαντινούς αιώνες και από την καθοριστική για τα κοινωνικά και εθνικά δρώμενα στο χώρο της Νότιας Βαλκανικής παρουσία και δράση μονών ως πνευματικών κέντρων του ελληνισμού κατά την κρίσιμη περίοδο των δύο τελευταίων αιώνων, μέχρι την επιβίωση αλλά και αναβίωση του μοναχισμού σε γνωστά ή νεότευκτα καθιδρύματα της περιοχής τα τελευταία κυρίως χρόνια, τα χριστιανικά μνημεία του Νομού Σερρών, εκκλησίες, αγιάσματα, παρεκκλήσια, προσκυνήματα και μονές με παρουσία αιώνων ή λίγων μόνο δεκαετιών, σφραγίζουν την ιστορία της περιοχής, προσφέροντας ταυτόχρονα στους επισκέπτες τους τη δυνατότητα γνωριμίας με μοναδικούς καλλιτεχνικούς θησαυρούς, εθνικά και θρησκευτικά κειμήλια, αρχεία και βιβλιοθήκες, αλλά και την ευκαιρία βίωσης ενός πρωτόγνωρου για την έντασή του θρησκευτικού συναισθήματος, μέσα από τη συμμετοχή σε ονομαστές τοπικές γιορτές, δρώμενα και πανηγύρεις.
Μια γενική εικόνα της διοικητικής και οικιστικής οργάνωσης της περιοχής των Σερρών στις διάφορες ιστορικές περιόδους μέσα από την καταγραφή των σχετικών αναφορών των αρχαίων και μεσαιωνικών πηγών αλλά και τη συστηματοποίηση ενός πλήθους αρχαιολογικών δεδομένων που ήρθαν στο φως τις τελευταίες κυρίως δεκαετίες του περασμένου αιώνα, διαγράφεται στις βασικές για την περιοχή ιστορικές και ιστορικογεωγραφικές μελέτες των Γ. Καφταντζή και Δ. Σαμσάρη. 2
Ειδικότερα, για τους υστερορωμαϊκούς και παλαιοχριστιανικούς αιώνες, περίοδο ιδιαίτερα σημαντική που συνιστά το κρίσιμο χρονικό διάστημα μετάβασης από τον αρχαίο στο βυζαντινό κόσμο, σημαντικές είναι οι σχετικές εργασίες των P. Lemerle, F. Papazoglou, Δ. Σαμσάρη και Α. Κωνσταντακοπούλου, αλλά και οι αναφορές του Γ. Καφταντζή στον Γο τόμο της Ιστορίας του. 3
Συχνές και λεπτομερείς παραπομπές στην κατάσταση που επικρατεί στην περιοχή των Σερρών κατά την βυζαντινή εποχή συναντάμε στις εργασίες των P. Lemerle και Γ. Καφταντζή που αναφέρθηκαν μόλις παραπάνω. Η παλιότερη αλλά πάντα σημαντική μονογραφία του Γ. Θεοχαρίδη για τα Κατεπανίκια της Μακεδονίας αποτελεί έναν χρήσιμο οδηγό για τη διοικητική εξέλιξη στην περιοχή κατά τους μέσους βυζαντινούς αιώνες, σκιαγραφώντας ταυτόχρονα το οικιστικό της πλαίσιο, μέσα από τη συγκέντρωση και συνθετική κυρίως παρουσίαση ενός μεγάλου αριθμού πληροφοριών για διατηρημένους αλλά και χαμένους στο πέρασμα των αιώνων οικισμούς και τοπωνύμια που διασώζουν οι πηγές αυτής της περιόδου. 4 Τις ανάλογες χρονικά αναφορές των εγγράφων των αγιορειτικών μονών χρησιμοποιεί τρεις περίπου δεκαετίες αργότερα ο Π. Θεοδωρίδης συντάσσοντας τον πίνακα της παραγωγικής και γενικότερα οικονομικής μοναστηριακής δραστηριότητας στον ευρύτερο μακεδονικό χώρο, ενώ ο Α. Dunn, ασχολείται με προβλήματα τοπογραφίας της περιοχής και την ανάπτυξη των σημαντικών διοικητικών και στρατιωτικών κέντρων της μεσοβυζαντινής περιόδου 5. Η Α. Σταυρίδου - Ζαφράκα σκιαγραφεί την ιστορία της περιοχής των Σερρών ανάμεσα στον 10 ο και τον 13 ο αιώνα μελετώντας τη διαδικασία και τις συνθήκες ίδρυσης του θέματος του Στρυμόνος, ενώ την περίοδο της σερβικής κυριαρχίας στην περιοχή και τα γεγονότα που ακολούθησαν το θάνατο του Δουσάν ερευνά σε ομότιτλη εργασία του ο G. Ostrogorski. 6Στη σχετική με τα μοναστήρια της Μακεδονίας, τέλος, μελέτη των Σ. Πασχαλίδη και Δ. Στρατή , πέρα από την καταγραφή των ιστορικών μνημείων, σκιαγραφείται από τον πρώτο η εκκλησιαστική ιστορία της περιοχής μέσα από την ιστορία των τριών τοπικών Μητροπόλεων Σερρών και Νιγρίτης, Ζιχνών και Νευροκοπίου και Σιδηροκάστρου. 7
Μοναστηριακά και γενικότερα εκκλησιαστικά έγγραφα των υστεροβυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων συνιστούν το υπόβαθρο της ιστορικής μελέτης του Π. Παπαγεωργίου, Αι Σέρραι και τα προάστεια τα περί τας Σέρρας και η Μονή Ιωάννου του Προδρόμου, που πρωτοδημοσιεύθηκε στα τέλη του 19 ο αιώνα, ενώ μια σειρά νεότερων και μόλις πρόσφατων εργασιών των A. Stojanovski, H. W. Lowry, Γ. Κόκκινου, Ε. Μπαλτά και Σ. Πετμεζά αντλούν το σύνολο σχεδόν των πληροφοριών τους από κτηματολογικούς ή φορολογικούς απογραφικούς καταλόγους των πρώτων μετά την οθωμανική κατάκτηση αιώνων. 8
Μια λεπτομερή, τέλος, καταγραφή των πόλεων και των οικισμών της περιοχής των Σερρών ανάμεσα στον 16 ο και τον 19 ο αιώνα., όπως αυτή προκύπτει από τις καταγραμμένες ενθυμήσεις περιηγητών και άλλες ιστορικές μαρτυρίες της συγκεκριμένης περιόδου, παρουσίασαν στα 1986 τα μέλη ευρείας ερευνητικής ομάδας που ασχολήθηκε με την ιστορική τοπογραφία της περιοχής κατά την περίοδο αυτή. 9
Ο βυζαντινός ναός των Αγίων Θεοδώρων, παλιά μητρόπολη των Σερρών και οι δύο ιστορικές μονές της περιοχής, η μονή του Τιμίου Προδρόμου στο όρος Μενοίκιο κοντά στις Σέρρες και η μονή της Θεοτόκου της Αχειροποιήτου, της επονομαζομένης Εικοσιφοινίσσης ή Κοσίνιτσας στο Παγγαίο αποτέλεσαν και αποτελούν συχνά λόγω της ιδιαίτερα βαρύνουσας για τον βορειοελλαδικό χώρο ιστορίας τους, αντικείμενο μελέτης ελλήνων και ξένων ερευνητών. 10 Πολύτιμες πληροφορίες για τα πολύπαθα βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία της πόλης των Σερρών πολλά από τα οποία καταστράφηκαν στην πυρκαγιά του 1913 και δεν οικοδομήθηκαν ξανά, διασώζουν στην πλούσια εργογραφία τους για τις Σέρρες οι Π. Παπαγεωργίου, Γ. Λαμπάκης, Κ. Ζησίου, Α. Ξυγγόπουλος, Ε. Στρατής, Π. Πέννας, Α. Ορλάνδος, Ν. Νικολάου και πιο πρόσφατα οι Γ. Καφταντζής, Β.Τζανακάρης και Κ. Παπακυριάκος. 11
Συνοπτικούς οδηγούς των σημαντικότερων μνημείων του Νομού Σερρών, ανάμεσα στα οποία και πολλά βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία, δημοσίευσαν ο καθηγητής Δ. Σαμσάρης και πιο πρόσφατα ο Κ. Παπακυριάκος, η πολυσχιδής ερευνητική και εκδοτική δραστηριότητα του οποίου έρχεται να συνεχίσει το έργο των αείμνηστων Ν. Νικολάου και Γ. Καφταντζή και την πλούσια παράδοση των <<σκαπανέων>> της σερραϊκής ιστοριογραφίας. 12
Ένα μεγάλο αριθμό επιγραφών από χριστιανικά μνημεία της πόλης και της περιοχής των Σερρών, πολλά από τα οποία δεν σώζονται σήμερα, συγκέντρωσε ο Γ. Καφταντζής στον Αο τόμο της Ιστορίας του, ενώ οι παλαιοχριστιανικές επιγραφές των Σερρών και της γύρω από την Αμφίπολη περιοχής του Κάτω Στρυμόνα απασχόλησαν την πρόσφατη ιστορική και επιγραφική ειδικότερα έρευνα στις δημοσιεύσεις των D. Feissel, Μ. Ζαφειρίου και Σ. Δουκατά- Δεμερτζή - Δ. Κομματά. 13
Στοιχεία για τις σημαντικότερες ιστορικές αλλά και τις νεότερες μονές της περιοχής περιέχουν οι σχετικοί τόμοι που επιμελήθηκαν οι Δ. Κόκορης και Ε. Λέκκος καθώς και το αφιέρωμα Τα Μοναστήρια της Μακεδονίας, στο περιοδικό Επτά Ημέρες της εφημερίδας Καθημερινή, Μεγάλο Σάββατο 13 - Κυριακή του Πάσχα 14 Απριλίου 1996, ενώ μια διεξοδική ιστορικοτοπογραφική παρουσίαση του μοναχισμού στην περιοχή που μας απασχολεί μαζί με όλη τη σχετική μνημειογραφία επιχειρεί ο Σ. Πασχαλίδης στις πρόσφατες και ιδιαίτερα σημαντικές μελέτες του για τα μοναστήρια της Μακεδονίας και την εμφάνιση του μοναχισμού στην περιοχή της Βισαλτίας ειδικότερα. 14
Ένας σημαντικός αριθμός μελετών που αφορούν σε γνωστούς μεταβυζαντινούς ναούς της πόλης αλλά και της περιοχής των Σερρών (περιοχή Κερκίνης, Πορροΐων και Αχλαδοχωρίου, Χιονοχώρι, Νοτιοανατολική Βισαλτία κ.α.) περιέχονται στη βιβλιογραφία που επιμελήθηκε και παρουσίασε πρόσφατα ο Χ. Μπούρας στον 6 ο τόμο της σειράς Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ¶λωση, ενώ η αρχαιολόγος Στ. Δαδάκη κατέγραψε πρόσφατα τους σημαντικότερους ναούς αυτής της περιόδου που σώζονται στο χώρο της σημερινής Βισαλτίας. 15 Φορητές εικόνες και άλλα κειμήλια αυτής της περιόδου από διάφορους υπάρχοντες και μη ναούς της περιοχής συγκεντρώθηκαν με ενέργειες του αείμνηστου μητροπολίτη Σερρών και Νιγρίτης κ. Μαξίμου και απετέλεσαν το Εκκλησιαστικό Μουσείο της Μητροπόλεως. 16 Οι βυζαντινοί πύργοι και οι υπόλοιπες, τέλος, οχυρές εγκαταστάσεις της ευρύτερης περιοχής του κάτω Στρυμόνα αποτέλεσαν αντικείμενο έρευνας των Α. W. Dunn και Ν. Ζήκου, σε παλιότερες και πρόσφατες μελέτες τους. 17
Α. ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
Πέντε από τις ήδη γνωστές στην αρχαιότητα πόλεις της περιοχής των Σερρών ή του Κάτω Στρυμόνα αναφέρονται σε πηγές της Παλαιοχριστιανικής περιόδου. Πρόκειται για την Αμφίπολη και τις Σέρρες, έδρες επισκόπων τον 5 ο ήδη και τον 6 ο αιώνα, τις βισαλτικές πόλεις ¶ραλο και Βέργη, και τέλος την Ηράκλεια του Στρυμόνος που πολλοί ταυτίζουν με την αρχαιότερη Ηράκλεια Σιντική, και το βυζαντινό Σιδηρόκαστρο. 18
Η ύπαρξη και η τοπογραφική ταύτιση των δύο πρώτων είναι δεδομένη, με βάση την ιστορική καταγραφή τους σε πηγές της περιόδου, που επιβεβαιώνει η αρχαιολογική σκαπάνη 19.
Ανοικτό αντίθετα παραμένει το θέμα της ιστορικής συνέχειας της Αράλου, της Βέργης και της παρά τον Στρυμόνα, με βάση το όνομά της Ηράκλειας, καθώς ούτε σαν επισκοπικές έδρες αναφέρονται στις πηγές της εποχής, ούτε τα ευρήματα των περιοχών που προτάθηκαν σαν πιθανή τους θέση φαίνεται να συνηγορούν προς το παρόν για μια τέτοια ταύτιση. Στο Παλιόκαστρο των Νέων Κερδυλίων (όπου εντοπίζεται η αρχαία ¶ργιλος) και στο λόφο Ισσάρ της Νικόκλειας (ώπου σώζονται ερείπια βυζαντινής οχυρής εγκατάστασης), τοποθεσίες που προτείνονται ως πιθανή θέση της Αράλου, δεν εντοπίζονται ίχνη παλαιοχριστιανικής εγκατάστασης 20. Στο Παλιοχώρι της Βέργης και το Παλιόκαστρο Τερπνής, πιθανές σύμφωνα με κάποιους ερευνητές θέσεις της αρχαίας Βέργης, εντοπίσθηκαν παλιότερα αλλά και πιο πρόσφατα ερείπια ρωμαϊκών και υστερορωμαϊκών εγκαταστάσεων αλλά και ευρήματα παλαιοχριστιανικών χρόνων, που βεβαιώνουν τη συνέχεια της ζωής στη συγκεκριμένη περιοχή και για την περίοδο αυτή 21. Η θέση ωστόσο της Βέργης ταυτίζεται με βάση νεότερα επιγραφικά δεδομένα με τον γνωστό από δεκαετίες αρχαίο οικισμό κοντά στο Νέο Σκοπό, όπου επίσης εντοπίζονται ίχνη κατοίκησης και κατά την παλαιοχριστιανική περίοδο 22. Στο Σιδηρόκαστρο, τέλος, ο λόφος του μεσαιωνικού κάστρου δεν εμφανίζει στοιχεία παλαιοχριστιανικής εγκατάστασης, ενώ αντίθετα ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας έχουν εντοπισθεί σε γειτονικές τοποθεσίες 23.
Μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη, υπολείμματα κτιρίων, τάφοι και επιγραφές που έχουν έρθει στο φως σε ανασκαφές μέσα στον πολεοδομικό ιστό της σημερινής πόλης των Σερρών, αποκαλύπτουν πτυχές της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής των κατοίκων της κατά την παλαιοχριστιανική περίοδο 24. Αν και η προτεινόμενη από παλιότερους μελετητές πρώιμη παλαιοχριστιανική φάση του Ναού των Αγ. Θεοδώρων δεν επιβεβαιώνεται από τις πιο πρόσφατες αρχαιολογικές έρευνες και εκτιμήσεις 25, επιγραφικά ευρήματα κάνουν πολύ πιθανή την ύπαρξη ενός παλαιοχριστιανικού ναού, αφιερωμένου στη μνήμη του Αγίου Θεοδώρου, του ίδιου δηλαδή στρατιωτικού αγίου, που στη διπλή αργότερα, ονομαστική και αγιολογική εκδοχή του, συνδέθηκε για αιώνες με την πόλη των Σερρών 26.
Από τις σημαντικότερες πόλεις της Μακεδονίας κατά την κλασική, ελληνιστική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, σταθμός της Εγνατίας και της αποστολικής περιοδείας του Παύλου το 49/50 μ.Χ., η Αμφίπολις διατηρεί τη σπουδαιότητά της κατά τους Παλαιοχριστιανικούς χρόνους, όταν αναφέρεται ως έδρα επισκοπής από τα μέσα πιθανά του 4ου μέχρι το τέλος σχεδόν του 7ου αιώνα. Η ανασκαφή τεσσάρων παλαιοχριστιανικών βασιλικών, ενός περίκεντρου ναού, μιας μεγάλης δημόσιας δεξαμενής (κινστέρνα), που αρχικά θεωρήθηκε ως Επισκοπείο, σημαντικού τμήματος του εσωτερικού και εξωτερικού αμυντικού περιβόλου πάνω στο λόφο της ακρόπολης της αρχαίας πόλης που φαίνεται πως κάλυπτε η χριστιανική πόλη, κινητά ευρήματα κι ένας μεγάλος αριθμός κτιριακών και επιτάφιων επιγραφών, φανερώνουν ένα αξιόλογο οικιστικό και θρησκευτικό παλαιοχριστιανικό κέντρο στο χώρο της Μακεδονίας, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν τη σημαντική μνημειακή παρακαταθήκη που συναντά σήμερα ο επισκέπτης της χριστιανικής Αμφίπολης 27.
Σημαντικά μνημεία της ίδιας περιόδου αποτελούν οι δύο βασιλικές που ανέσκαψε στο βυζαντινό Σέμαλτο, σημερινό Μικρό Σούλι, ο αείμνηστος Θανάσης Παπαζώτος 28, ενώ λείψανα παλαιοχριστιανικής εγκατάστασης και ερείπια ναού εντοπίσθηκαν πρόσφατα στη γειτονική, γνωστή από τις βυζαντινές πηγές περιοχή της Ζαβερνίκειας 29. Μεταξύ του ίδιου χωριού και του γειτονικού Ροδολίβους, τοποθετεί, με βάση επιγραφικά ευρήματα της ύστερης ρωμαιοκρατίας, τη θέση του γνωστού σταθμού της Εγνατίας οδού Domeros, ένας ακόμα πρόωρα χαμένος συνάδελφος, ο Μόσχος Οτατζής, ενώ κοντά στον ομώνυμο σημερινό οικισμό εντοπίσθηκαν πρόσφατα τα ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής 30. Στο Ροδολίβος, γνωστό και ιδιαίτερα σημαντικό βυζαντινό οικισμό η θέση του οποίου εντοπίζεται μέσα στα όρια του σημερινού χωριού, βεβαιώθηκε παλαιοχριστιανική περίοδος εγκατάστασης και εντοπίσθηκαν ερείπια ναού, κτισμάτων, αρχιτεκτονικά μέλη και επιγραφές 31. Λείψανα εγκαταστάσεων, κτίσματα, επιγραφές και άλλα ευρήματα αυτής της εποχής έχουν επίσης κατά καιρούς εντοπισθεί στην γύρω περιοχή του νοτιοδυτικού Παγγαίου στην Αγγίστα, τη Γάζωρο, την Παλαιοκώμη και την Πρώτη 32.
Έτσι η παράδοση που συνδέει την ίδρυση της γειτονικής μονής της Παναγίας της Εικοσιφοινίσσης με την περίοδο αυτή και τον επίσκοπο των Φιλίππων Σώζοντα (μέσα 5 ου αι.), φαντάζει λιγότερο απίθανη, καθώς φαίνεται να μπορεί να ενταχθεί, έστω και χωρίς άμεση αρχαιολογική τεκμηρίωση, στο ιστορικό πλαίσιο της παραπάνω εποχής, όπου βεβαιωμένα έχουμε μια σχετικά πρώιμη για τον ελλαδικό χώρο εμφάνιση μοναστηριών, τόσο σε μεγάλες πόλεις όσο και στην περιφέρεια της Μακεδονίας. 33 Τα ευρήματα αυτά καθώς και σποραδικά ευρήματα της ίδια περιόδου από τις περιοχές Αγίου Πνεύματος, Νέου Σουλίου, Ορεινής και Παλαιοκάστρου Σερρών, Χουμνικού Βισαλτίας και τέλος Αχλαδοχωρίου και Νεοχωρίου Σιντικής, που έρχονται να προστεθούν στις γνωστές μας ήδη περιπτώσεις της Βέργης, της Τερπνής του Νέου Σκοπού και του Σιδηροκάστρου 34, δείχνουν τη συνέχεια της ανθρώπινης παρουσίας και δράσης, τόσο στον νευραλγικό για την επικοινωνία της Κωνσταντινούπολης με τη Θεσσαλονίκη παράλιο άξονα της Εγνατίας, όσο και στις παραστρυμόνιες διακλαδώσεις της, που αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για την άμυνα του βυζαντινού κράτους στην γύρω από το Στρυμόνα ευαίσθητη ζώνη, κατά την κρίσιμη για την επιβίωση του ελληνισμού της περιοχής «σκοτεινή» περίοδο ανάμεσα στον 7 ο και 9 ο αιώνα 35.
Β. ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ
Ιστορικές πηγές της επόμενης Μεσοβυζαντινής και Υστεροβυζαντινής περιόδου, πλαισιωμένες από έναν πραγματικό ποταμό «συμπληρωματικών» αλλά ιδιαίτερα χρήσιμων πληροφοριών που διασώζουν τα αρχεία των αγιορειτικών μονών, η περίοδος ίδρυσης και ακμής των οποίων συμπίπτει με την κυριαρχική παρουσία τους στην αγροτοπαραγωγική διαδικασία στην κοιλάδα του Στρυμόνα, μας δίνουν ανάγλυφο το οικιστικό πλαίσιο της περιοχής κατά την περίοδο αυτή, που χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση νέων διοικητικών κέντρων και τη διασπορά ενός ιδιαίτερα μεγάλου αριθμού οικιστικών μονάδων σε κάθε γωνιά της σερραϊκής ενδοχώρας.
Νέα διοικητικά, εκκλησιαστικά και στρατιωτικής και αμυντικής σημασίας κέντρα πλαισιώνουν τώρα τις Σέρρες, που προβάλλει σιγά- σιγά με την αξιόλογη οικιστική και πληθυσμιακή ανάπτυξη αυτών των χρόνων σαν η πρωτεύουσα πόλη της περιοχής. 36 Η απουσία από τις ιστορικές πηγές του 8ου και 9ου αιώνα υποδηλώνουν την παρακμή και καταστροφή της Αμφίπολης την περίοδο αυτή. Ανάμεσα στον 13ο και 15ο αιώνα η περιοχή συγκεντρώνει και πάλι το ενδιαφέρον των βυζαντινών αυτοκρατόρων, ενώ στις παρυφές των λόφων της αρχαίας πόλης αναπτύσσονται νέοι οικισμοί (Μαρμάριο, Νησίν) και μικρότερες αγροτικές εγκαταστάσεις. Κτίσματα αυτής της περιόδου αποτελούν δύο πύργοι στις αντίστοιχες όχθες του Στρυμόνα, λείψανα των οποίων σώζονται στο χώρο μέχρι σήμερα 37.
Στη νευραλγική αυτή περιοχή των εκβολών του Στρυμόνα και πολύ κοντά στην Αμφίπολη αναπτύσσεται ήδη από τον 9 ο και 10 ο αιώνα ένα νέο διοικητικό, στρατιωτικό και εμπορικό κέντρο, η Χρυσόπολις ή Χρυσούπολις 38.
Στη μεταξύ του Στρυμόνα και του Αγγίτη περιοχή κοντά στο σημερινό Δραβήσκο τοποθετείται από τους ερευνητές αυτής της περιόδου η Καισαρόπολις 39, ενώ λίγο βορειότερα στην πέρα από τον Αγγίτη περιοχή της σημερινής Νέας Ζίχνης αναπτύσσεται την ίδια εποχή η «Επισκοπή, Μητρόπολις, Κάστρον και πολίχνη» των Ζιχνών ή της Ζίχνας 40. Γνωστοί από τις αναφορές τους στις πηγές της περιόδου οικισμοί της περιοχής αυτής που φαίνεται διοικητικά μοιρασμένη στα 'Κατεπανίκια Ζιχνών και Ζαβαλτίας', είναι οι Αγία Αναστασία, Αντίστα ή Αντζίστα, Βελτζίστα, Βορισκός, Γόριανη, Δοξόμπους, Ζαβερνίκεια, Ζελίχοβα, Ζηδομίστου, Θολός, Ισκρίζοβα ή Γρίζοβα, Κορεμίστα, Κοτζάκιον, Λοκουβίκεια, Οστρινή, Ούσκα, Ποθολινός, Πορηνά, Πρεβίστα, Ραδολήβους, Ράχοβα, Σδραβήκιον, Σέμαλτον, Σφολενός, Τούμπα, Τσερέπλιανη και Χοτολίβος 41.
Ακριβώς απέναντι και σε ίδια περίπου απόσταση από τη δυτική τη φορά αυτή όχθη του Στρυμόνα, στη θέση αρχαιότερων αταύτιστων βισαλτικών εγκαταστάσεων, αναπτύσσεται η Επισκοπή - Κάστρο των Εζεβών, αδιαμφισβήτητο διοικητικό, στρατιωτικό και εκκλησιαστικό κέντρο της γνωστής ως 'Κατεπανίκιον Στρυμόνος' ευρύτερης περιοχής της νοτιοανατολικής Βισαλτίας, σημαντικοί οικισμοί της οποίας με βάση τις αναφορές των πηγών είναι οι Απιδέα, Αχινός ή Αχιανός, Γεωργηλάς, Γόριανη ή Γορέατζη, Δημητρίτζι, Ευνούχου, Ζίντζος ή Τζίντζος, Θερμά Ύδατα, Καστρίν, Κούτζη, Κρούσοβα, Μαραβίντζι, Μελίτζιανη, Μούντζιανη, Νεβόλιανη, Πρεκλείστα, Πτελέα, Υπάτου, Χουδηνά, Χάνδαξ και Ώπου 42.
Στην πλούσια παραγωγικά πεδινή και ημιορεινή προς την πλευρά του Μενοικίου όρους περιοχή που περιβάλλει την πόλη των Σερρών ( 'Κατεπανίκιον Σερρών') αναφέρονται οι οικισμοί Βερνάρους, Γαστελέγκους, Δρεάνοβον, Έλσιανη, Εσφαγμένου, Κουβούκλια, Λάκκος, Μελενικίτζιον, Μονόσπιτον, Νεοχώριον, Τοπόλτζος, Βήσιανη και Καλά Δένδρα, ενώ στη βορειότερη ορεινή απόληξη της κοιλάδας των Σερρών καταγράφονται το Μελένικο, το Σιδηρόκαστρο και η Χρυσάβα, καθώς και μια σειρά ακόμα οικισμών ή τοπωνυμίων( Βαλαβίστα, Βρίμποβο ή Γρίμποβο, Ζαγόρια, Μάζεστα, Ρακίστιανη, Τριλίσιον), με ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στις συνεχείς για την περίοδο αυτή προσπάθειες αμυντικής θωράκισής της 43.
Μοναστηριακά κυρίως αλλά και αυτοκρατορικά βυζαντινά έγγραφα σχηματίζουν με το πλήθος των τοπογραφικών τους αναφορών τον πολεοδομικό ιστό της περιοχής, δίνοντας μας πληροφορίες για πόλεις, οικισμούς, μονές , μοναστηριακές και αγροτικές εγκαταστάσεις που άλλες διατηρήθηκαν στο χρόνο, άλλες χάθηκαν αφήνοντας σημάδια τα διάσπαρτα στη σερραϊκή ύπαιθρο κτιριακά τους υπολείμματα ή κάποιες αμυδρές ή σαφέστερες κατά περίπτωση τοπωνυμιακές ενδείξεις.
Γνωστότερα μνημεία αυτής της περιόδου είναι οι μονές Θεοτόκου της Αχειροποιήτου στο όρος Παγγαίο, Τιμίου Προδρόμου στο όρος Μενοίκιο και ο ναός των Αγίων Θεοδώρων - παλιά Μητρόπολη στις Σέρρες με τα οποία θα ασχοληθούμε αναλυτικότερα στη συνέχεια. Τη σειρά των βυζαντινών μνημείων συμπληρώνει ένας σημαντικός αριθμός ναών και μοναστηριακών κτισμάτων, που βρίσκονται τόσο στην πόλη, όσο και σε διάφορα σημεία του Νομού Σερρών.
Μονή Θεοτόκου της Αχειροποιήτου ή Εικοσιφοινίσσης, στο Παγγαίο, κοντά στην Κορμίστα 44.
Αν και κατά μια μη επιβεβαιωμένη από τις πηγές της εποχής παράδοση η παρουσία της ανάγεται στα μέσα του 5ου αιώνα, αρχαιολογικές και ιστορικές ενδείξεις κάνουν πιθανότερη την ίδρυσή της στο Βο μισό του 9ου αιώνα, συνδέοντάς την με την παρουσία και δράση στην περιοχή του Οσίου Γερμανού, ενός ασκητού της Μονής του Τιμίου Προδρόμου στον Ιορδάνη ποταμό, στην Παλαιστίνη 45.
Την αρχαιότερη γραπτή αναφορά για τη μονή συναντάμε σε έγγραφο του 1320, που αφορά παραχώρηση κτηματικής περιουσίας κατοίκου της περιοχής στη Μονή Χιλανδαρίου. Στις λιγοστές πληροφορίες που διαθέτουμε για την ιστορία της μονής τα βυζαντινά χρόνια, καταγράφεται μια πρώτη περίοδος άνθησής της στο Βο μισό του 15ου αιώνα, περίοδος που συνδέεται με την εκεί παρουσία του Πατριάρχη Διονυσίου, μετά την διπλή απομάκρυνσή του από τον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης 46.
Από την περίοδο της τουρκοκρατίας (μέσα 15 ου - Βο μισό 19ου αιώνα) σώζεται ένας μεγάλος αριθμός πατριαρχικών και συνοδικών εγγράφων με πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία αυτής της περιόδου. Το 1507 οι Τούρκοι λεηλάτησαν τη μονή και κατέσφαξαν τους 172 μοναχούς της, επιχειρώντας να διακόψουν την έντονη εκκλησιαστική και εθνική της παρουσία στο χώρο της Ανατολικής Μακεδονίας. Ακολουθεί μια περίοδος αναδιοργάνωσης και οικοδομικής ανάπτυξής της από τα μέσα του 16ου μέχρι τον 18ο αιώνα 47.
Σημαντική είναι η παρουσία της μονής τον 19ο αιώνα στον τομέα των γραμμάτων με τις Σχολές που διατηρεί στις εγκαταστάσεις της αλλά και σε μετόχια της στην περιοχή του Παγγαίου, ενώ σημαντικός είναι και ο ρόλος που διαδραματίζει καθ΄ όλη τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα. Το 1917 η μονή λεηλατήθηκε από ένοπλα σώματα Βουλγάρων κομιτατζήδων, που κατέκλεψαν και μετέφεραν, όπως αργότερα αποδείχθηκε, σημαντικό μέρος του αρχείου και της κινητής της περιουσίας (χειρόγραφα, κειμήλια, άμφια, λειτουργικά σκεύη κ.ά.) στη Βουλγαρία 48.
Το 1943, κατά τη διάρκεια της βουλγαρικής κατοχής της περιοχής, το σύνολο των οικοδομημάτων της μονής, με εξαίρεση το καθολικό (Ναός Εισοδίων της Θεοτόκου), καταστράφηκε από πυρκαγιά. Οι προσπάθειες για την ανοικοδόμησή της ξεκίνησαν το 1946 και ολοκληρώθηκαν δύο περίπου δεκαετίες αργότερα, με την ταυτόχρονη μετατροπή της σε γυναικεία κοινοβιακή μονή 49.
Μονή Τιμίου Προδρόμου στο όρος Μενοίκιο, κοντά στις Σέρρες
Σταυροπηγιακή μονή, κτισμένη στο βάθος χαράδρας του Μενοικίου όρους, 12 μόλις χιλιόμετρα βορειοανατολικά από τις Σέρρες 50.
Ιδρύθηκε λίγο μετά τα μέσα του 13ου αιώνα (1270- 1275), πάνω στα ερείπια προϋπάρχοντος ναού του Γενεσίου του Προδρόμου, από τον Σερραίο στην καταγωγή αγιορείτη μοναχό και μετέπειτα επίσκοπο Εζεβών Ιωαννίκιο, μετά από μια πρώτη εγκατάστασή του σε ασκητήριο της ίδιας περιοχής (σημερινό Χιονοχώρι), αφιερωμένο στους Αγ. Αναργύρους. Δεύτερος και σημαντικότερος κτήτορας της μονής θεωρείται ο ανιψιός του Ιωακείμ, ήδη επίσκοπος Ζιχνών από το 1288, ο οποίος μετά το θάνατο του Ιωαννίκιου (περί το 1300) ανέλαβε την επιμέλεια της μονής, μέχρι την οριστική εγκατάστασή του σε αυτήν, μετά την απόσυρση από τον επισκοπικό θρόνο των Ζιχνών, το 1332 51.
Πυρήνα του αρχικού μοναστηριού αποτέλεσε, ανακαινισμένος από τον Ιωαννίκιο, ο παλιός ναός του Προδρόμου, διατηρημένος μέχρι σήμερα πίσω από την κόγχη του Ιερού Βήματος του καθολικού της μονής, γνωστός με το όνομα Προδρομούδι. Ο Ιωακείμ φρόντισε για την οικοδόμηση του νέου καθολικού, την αγιογράφησή του και την επέκταση του αρχικού μοναστηριού στις σημερινές του σχεδόν διαστάσεις.
Στο καθολικό της μονής (Μεσονυκτικό) βρίσκονται οι τάφοι των δύο κτητόρων, ενώ στον ίδιο χώρο θάφτηκε το 1472, μετά τη δεύτερη περίοδο εγκατάστασής του στη μονή, ο πρώτος μετά την ¶λωση Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γεννάδιος ο Σχολάριος 52.
Με ενέργειες των κτητόρων και άλλων ηγουμένων η μονή απολάμβανε ειδικής εύνοιας και προνομίων τόσο από τους βυζαντινούς αυτοκράτορες, όσο και κατά τη διάρκεια της σερβικής κατάληψης των Σερρών (1345- 1371) και της Τουρκοκρατίας. Η μονή λεηλατήθηκε το 1571 από τους Τούρκους, σε αντίποινα για επαναστατικές ενέργειες των υπόδουλων Ελλήνων. Κατά το διάστημα του 17ου και 18ου αιώνα η μονή ενισχύεται από Σερραίους εμπόρους για την αντιμετώπιση μεγάλων οικονομικών προβλημάτων, ενώ καταστρέφεται τμηματικά από μεγάλη πυρκαγιά το 1820. Σημαντική είναι η εκπαιδευτική και εθνική δράση της τον 18ο και 19ο αιώνα 53.
Το 1917 ακολούθησε την τύχη της Εικοσιφοίνισσας με τη λεηλασία και αρπαγή του αρχείου και των κειμηλίων της από τα βουλγαρικά στρατεύματα, γεγονός που επαναλήφθηκε και κατά τη δεύτερη βουλγαρική κατοχή των Σερρών μεταξύ 1941- 1943. Μετά το 1950 άρχισαν οι προσπάθειες αναστήλωσής της που ολοκληρώθηκαν το 1986, με τη μετατροπή της σε γυναικεία κοινοβιακή μονή 54.
Σέρρες: Ναός Αγίων Θεοδώρων- Παλιά Μητρόπολη
Αν και παλιότερα θεωρήθηκε, στην αρχική του τουλάχιστον εκδοχή, ναός της παλαιοχριστιανικής περιόδου (6 ος αι.), σήμερα θεωρείται κτίσμα του 11 ου ή 12 ου αι., που υπέστη μετατροπές τον 13 ο αιώνα 55. Η ίδρυσή του συνδέεται ιστορικά με τη δράση του Δεσπότη της Ηπείρου Θεοδώρου Αγγέλου Κομνηνού, και τη μεγάλη νίκη του κατά των Φράγκων το 1224 στην περιοχή της σημερινής Σκοτούσας 56.
Πρόκειται για μεγάλη τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα κατά μήκος της δυτικής πλευράς της. Μια εκπληκτική περιγραφή του ναού στα μέσα περίπου του 14 ου αιώνα, διασώζει ο Σερραίος στην καταγωγή ρήτορας Θεόδωρος Πεδιάσιμος, που ζούσε στη Θεσσαλονίκη 57. Καταστροφές που έπληξαν το κτίριο ήδη από τα μέσα του 15 ου μέχρι τις αρχές του 20 ου αιώνα (1430, 1700, 1725, 1852, 1913) είχαν σαν συνέπεια συνεχείς επεμβάσεις και ανακαινίσεις 58. Στην πυρκαγιά του 1913 καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς και ανακαινίστηκε την περίοδο 1938- 1952.Από τα περίφημα ψηφιδωτά του σώζεται μόνο τμήμα με τη μορφή του Αγίου Αποστόλου Ανδρέα, σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Σερρών 59.
Στο βορειοδυτικό άκρο του κτιρίου σώζεται σταυρόμορφο παρεκκλήσιο με τοιχογραφικό διάκοσμο του 14 ου αιώνα 60, ενώ στη νοτιοανατολική γωνία του προαυλίου εντοπίσθηκε τοίχος αγιάσματος εγκαταστημένου σε ερείπια παλαιοχριστιανικού λουτρώνα, όπου σώζονται τμήματα τοιχογραφιών του 12 ου αιώνα 61.
Σέρρες: ¶γιος Νικόλαος Ακροπόλεως
Βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο του Κάστρου των Σερρών και θεωρείται στην αρχική του εκδοχή κτίσμα της Παλαιολόγειας περιόδου (Αο μισό του 14 ου αιώνα). Πρόκειται για τρίκογχο ναό με τρούλο, κάτω από το δάπεδο του οποίου υπήρχε κρύπτη- κοιμητήριο, που πιθανά λειτουργούσε σαν χώρος ταφής των στρατιωτών της φρουράς του κάστρου. Κατεστραμμένος ήδη στα μέσα του 17 ου αι, σύμφωνα με μαρτυρίες Τούρκων και Ευρωπαίων περιηγητών, αναστηλώθηκε μόλις πρόσφατα (1935-1948) χωρίς να διατηρηθεί η αρχική αρχιτεκτονική μορφή του κτιρίου 62.
Σέρρες: Moνή Αγίου Γεωργίου του Κρυονερίτη
Βρίσκεται στη διαδρομή από την πόλη των Σερρών προς τον ¶γιο Ιωάννη. Κτισμένος ήδη σύμφωνα με μαρτυρίες πηγών στα τέλη του 13 ου αιώνα, αναφέρεται ως μετόχιον της Μονής Προδρόμου στα μέσα του 14 ου αιώνα. Αποτελείται από δύο συνεχόμενους ναούς, αφιερωμένους ο μεν προς βορράν στον ¶γιο Δημήτριο, που είναι σύμφωνα με τον Α. Ξυγγόπουλο ο αρχαιότερος των δύο και αρχικό καθολικό της μονής, ο δε προς νότον (που είναι και ο μεγαλύτερος) στον ¶γιο Γεώργιο. Έχοντας υποστεί μεγάλες καταστροφές από τους Τούρκους το 1572, ανακαινίσθηκε σύμφωνα με επιγραφή, ή καλύτερα ανοικοδομήθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου πάνω στην παλιά τοιχοδομία, το 1864 63.
Σέρρες: Μονές Παναγίας Ηλιοκάλλου, Τιμίου Προδρόμου και Αγίου Νικολάου Καμενικείας
Κτίσματα, με βάση τις πηγές της εποχής, του 14 ου αιώνα, έχουν υποστεί σημαντικές μετατροπές στη διάρκεια της πορείας τους μέσα στο χρόνο οι δύο πρώτες, ενώ η τρίτη ταυτίζεται με λείψανα κτιρίων της ίδιας περιόδου που εντοπίσθηκαν πρόσφατα στην ομώνυμη συνοικία της πόλης 64.
Κατεστραμμένη από την πυρκαγιά του 1913, η μονή - μετόχι της Εικοσιφοίνισσας Παναγία η Ηλιόκαλλος ή Λιόκαλη, ανοικοδομήθηκε εξ αρχής το 1938 στην ίδια θέση 65, ενώ η μονή του Τιμίου Προδρόμου, μετόχι της ομώνυμης μονής του Μενοικίου όρους, αναγνωρίζεται στον γνωστό ως Προδρομούδι μεταβυζαντινό μοναστηριακό ναό της πόλης, κτισμένο, «επί παλαιοτέρου», σύμφωνα με τον Παπαγεωργίου, ναού το 1819 66.
Ελαιώνας: ¶γιος Νικόλαος
Σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός με τρούλο, κτίσμα των τελευταίων δεκαετιών του 12 ου πιθανά αιώνα, με μεταγενέστερες προσθήκες. Τμήματα του αρχικού τοιχογραφικού διακόσμου του 12 ου καθώς και τοιχογραφίες του 19 ου αιώνα, εντοπίσθηκαν σε εργασίες στερέωσης του ναού το 1969 και πιο πρόσφατα το 1991 67.
Οινούσα: Αγίασμα της Θεοτόκου κοντά στο εξωκλήσι της Αγίας ¶ννας
Εξωκλήσι της Αγίας ¶ννας σε φυσικό βραχώδες κοίλωμα στο λόφο Φανερωμένη, δύο χιλιόμετρα περίπου βορειοανατολικά της Οινούσας. Επιγραφή του 1936 αναφέρει τον ίδιο χώρο ως Ιερά Μονή Γεννήσεως του Τιμίου Προδρόμου. Κοντά στο εξωκλήσι υπάρχει αγίασμα της Θεοτόκου, όπου σώζεται υπαίθρια βραχογραφία (νωπογραφία) με απεικόνιση της Θεοτόκου Οδηγήτριας, συνοδευόμενης από δύο αρχαγγέλους, χρονολογημένη με επιγραφή στα 1382 (Παλαιολόγεια περίοδος). Ερείπια μικρού βυζαντινού ναού εντοπίσθηκαν από τον Π. Σαμσάρη σε μικρή απόσταση από το νεότερο παρεκκλήσιο της Θεοτόκου, κοντά στο αγίασμα 68.
Χιονοχώρι: Μονή Αγίων Αναργύρων
Η ιστορία της μονής συνδέεται με τον Ιωαννίκιο, κτήτορα της μονής Τιμίου Προδρόμου και την πρώτη περίοδο άσκησής του στο Μενοίκιον όρος.
Το καθολικό της ταυτίζεται με το βυζαντινό παρεκκλήσιο που βρίσκεται λαξευμένο σε βράχο, στο δυτικό τμήμα του εξωνάρθηκα της μεταβυζαντινής εκκλησίας των Αγίων Αναργύρων στο Χιονοχώρι (Βο μισό 19 ου αιώνα), όπου σώζονται και λείψανα τοιχογραφιών βυζαντινών χρόνων 69.
Αμφίπολις : ερείπια βυζαντινών ναών στην ακρόπολη και στην περιοχή του Δέλτα του Στρυμόνα
Στο κέντρο της παλαιοχριστιανικής βασιλικής Γ, διαγράφεται καθαρά το περίγραμμα ενός μικρού μονόχωρου αψιδωτού ναού (παρεκκλήσιο), που κτίσθηκε μετά την καταστροφή του αρχικού κτιρίου, κατά τη σκοτεινή, πιθανά, λεγόμενη περίοδο του 8 ου - 9 ου αιώνα 70.
Στην περιοχή του Δέλτα του ποταμού Στρυμόνα, κοντά στην Αμφίπολη, εντοπίσθηκε πρόσφατα μικρός, μονόχωρος βυζαντινός ναός, στην κατασκευή του οποίου χρησιμοποιήθηκε σε δεύτερη χρήση, οικοδομικό υλικό από κατεστραμμένα προφανώς ήδη κτίρια της αρχαίας πόλης. Ο ναός εντάσσεται στον τύπο των απλών τετράστυλων σταυροειδών εγγεγραμμένων ναών με τρούλο, ενώ η περίοδος κατασκευής του (Βο μισό 11 ου - μέσα 12 ου αιώνα), κάνει πιθανή την ταύτιση του με το ναό του Αγίου Νικολάου, μετόχι της Μονής Θεοτόκου της Πετριτζιώτισσας ή Μπατσκόβου, που αναφέρεται στο Τυπικό του ιδρυτή της μονής Γρηγορίου Πακουριανού, τον Δεκέμβριο του 1083 71.
Αναστασιά: Μονές Αγίας Αναστασίας και Αγίου Αχιλλείου
Η εκτός του κάστρου της Ζίχνας μονή της Αγίας Αναστασίας, είναι γνωστή, με βάση αναφορές εγγράφων του 14 ου αιώνα, ως κτήμα της μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών. Το καθολικό της μονής ταυτίζεται πιθανά με τον ομώνυμο ναό στο χωριό Αναστασιά, ο αρχικός πυρήνας του οποίου (τρουλαίος τετραγωνικός ναΐσκος με εξέχουσα ημικυκλική κόγχη στην ανατολική του πλευρά), χρονολογημένος τρεις τουλάχιστον αιώνες νωρίτερα, βρίσκεται ενσωματωμένος στην ανατολική πλευρά του σημερινού ναού (κτίσμα των αρχών του 20 ου αιώνα που δέχθηκε και νεότερες ακόμα στη συνέχεια μετατροπές), του οποίου αποτελεί το Ιερό Βήμα 72.
Ερείπια υστεροβυζαντινού ναού που βρίσκονται στην ίδια περιοχή, κτήμα άλλοτε της μονής Τιμίου Προδρόμου και σε απόσταση λίγων μόλις μέτρων από νεότερο μικρό ναό του Αγίου Αχιλλείου, ταυτίζονται πιθανά με τον ναό του ομώνυμου προδρομίτικου μετοχίου, που αναφέρεται σε έγγραφα της μονής, χρονολογημένα στο 16 ο αιώνα 73.
Ζίχνη: ερείπια βυζαντινού ναού στο κάστρο
Στο εσωτερικό του κάστρου της βυζαντινής Ζίχνης, η κατασκευή του οποίου ανάγεται στην εποχή του Ανδρόνικου Γ' του Παλαιολόγου ( Βο τέταρτο του 14 ου αιώνα), εντοπίσθηκαν από τον καθηγητή Ν. Μουτσόπουλο τα ερείπια βυζαντινού ναού. Ο άγνωστος αυτός ναός, ένας από τους αναφερόμενους στις πηγές ναούς της πόλης, διακρίνεται σαφέστατα από το αγίασμα της Αγίας Παρασκευής και τον εγκαταλειμμένο σήμερα μικρό μονόχωρο μεταβυζαντινό ναό του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, που βρίσκεται στη ζώνη των κατοικιών, στη βορειοδυτική πλευρά του κάστρου 74.
.
Μικρό Σούλι: βυζαντινοί ναΐσκοι Αγίας Μαρίνας, Αγίας Παρασκευής και Αγίου Δημητρίου
Οι δύο πρώτοι κατασκευάσθηκαν στο εσωτερικό των αντίστοιχων παλαιοχριστιανικών βασιλικών που εντοπίσθηκαν στο Μικρό Σούλι, βυζαντινό Σέμαλτο, μετά την καταστροφή και εγκατάλειψη των αρχικών κτιρίων.
Ο μικρός μονόχωρος ναός του Αγίου Δημητρίου ταυτίζεται πιθανά με το 'κελλίδριον της Θεοτόκου στη Βοδίτζα', γνωστό μετόχι της μονής Βατοπεδίου στην περιοχή, με βάση αναφορές εγγράφων του 13 ου και 14 ου αιώνα 75.
Ροδολίβος: ερείπια βυζαντινών ναών και μοναστηριών
Η αναφερόμενη σε βυζαντινές πηγές του 11 ου αιώνα εκκλησία της Λίμνης και τα γνωστά με βάση τις αναφορές εγγράφων του 14 ου αιώνα μετόχια της μονής Ιβήρων Αγία Κυριακή, ¶γιος Γεώργιος και Θεοτόκος Σπηλαιώτισσα του Βορισκού, ταυτίζονται από τον Ν. Ζήκο με ερείπια κτισμάτων της ίδιας εποχής στα γνωστά τοπωνύμια
Τοπόλος, Αγία Κυριακή, ¶η Γιώργης και Σπλιότσα (Σπηλιώτισσα) Ροδολίβους 76.
Για ερείπια του παλιού μετοχίου της μονής Ιβήρων και της καταστραμμένης εκκλησίας του, στην κατασκευή της οποίας είχαν χρησιμοποιηθεί σε δεύτερη χρήση αρχιτεκτονικά μέλη παλαιοχριστιανικών κτιρίων, στο νότιο τμήμα του σημερινού οικισμού κάνει λόγο ο J. Lefort, εντοπίζοντας ταυτόχρονα στη βάση σχετικών ευρημάτων τη θέση ενός ακόμα αταύτιστου βυζαντινού ναού σε κεντρικό σημείο του χωριού, πολύ κοντά στο γνωστό μεταβυζαντινό ναό των Ταξιαρχών και τα αντίστοιχης χρονολόγησης παρεκκλήσια των Αγίων Αναργύρων και των Αγίων Θεοδώρων 77.
Αηδονοχώρι: Μονές Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου και Εισοδίων της Θεοτόκου
Μικρός μονόχωρος ναός υστεροβυζαντινών χρόνων, ενσωματωμένος στο νεότερο καθολικό της μονής Τιμίου Προδρόμου, υποδηλώνει την παρουσία ενός αρχαιότερου μοναστηριακού πιθανά χαρακτήρα κτίσματος στον ίδιο χώρο 78. Η σχέση του με τη μονή Κουτλουμουσίου, της οποίας μετόχι θεωρείται η ομώνυμη μεταβυζαντινή στη συνέχεια μονή από το 1852, πρέπει να ερευνηθεί, καθώς βεβαιωμένα η ίδια μονή εμφανίζεται ως ιδιοκτήτρια ενός άλλου μετοχίου στο χωριό από τις αρχές του 17 ου αιώνα (1619) 79. Πρόκειται για το μετόχι των Εισοδίων της Θεοτόκου, η προτεινόμενη ταύτιση του οποίου με το σημαντικό μεταβυζαντινό ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου των μέσων περίπου του 18 ου αιώνα, αν και δύσκολα αποδεκτή, δείχνει να ενισχύεται ακόμα περισσότερο, με την ανίχνευση αρχαιότερης οικοδομικής περιόδου στον ανατολικό εξωτερικό τοίχο του κτιρίου 80.
Δάφνη: παρεκκλήσιο - ασκηταριό Αγίας Μαρίνας
Ίχνη τοιχογραφιών Παλαιολόγειας εποχής σώζονται στο παρεκκλήσιο - ασκηταριό της Αγ. Μαρίνας, κοντά στον ομώνυμο πύργο, που ταυτίζεται με το γνωστό από τον 10 ο αιώνα μετόχι της μονής Ιβήρων στην περιοχή της Εζεβάς, Θεοτόκος του Σπηλαίου 81. Τα ερείπια ενός ακόμη πύργου, γνωστού ως 'Πύργου της Μάρως' στο κέντρο του σημερινού οικισμού, μας οδηγούν στα μέσα περίπου του 15 ου αιώνα, εποχή εγκατάστασης στην περιοχή της σερβίδας πριγκίπισσας Μάρας ή Μάρως Βράνκοβιτς, συζύγου του σουλτάνου Μουράτ Β' και μητριάς του Μωάμεθ Β' 82. Πρόσφατα ο Ν. Ζήκος ταύτισε τη θέση του κάστρου της βυζαντινής πόλης με τα ερείπια οχυρής εγκατάστασης στη θέση Παλιομανάστηρο, τρία χλμ. νοτιοδυτικά της Δάφνης, καθώς και τη θέση των γνωστών από αναφορές τους σε βυζαντινά μοναστηριακά κυρίως έγγραφα μετοχίων του Αγίου Παντελεήμονος, του Αγίου Νικολάου και του Προφήτη Ηλία με τις ομώνυμες κοντινές στο χωριό τοποθεσίες, που παρουσιάζουν αντίστοιχες χρονολογικά αρχαιολογικές ενδείξεις 83.
Καστρί: Μονή Ταξιαρχών
Στο καθολικό της μονής που χρονολογείται με γραπτή επιγραφή στα μέσα του 19 ου αιώνα (1857), έχει ενσωματωθεί, μεταξύ του κυρίως ναού και του νάρθηκα, επιμήκης χώρος καλυπτόμενος στο κεντρικό τμήμα του με τρούλο, η τοιχοδομία του οποίου παραπέμπει σε κτίσμα της υστεροβυζαντινής περιόδου 84.
Πατρίκι: ¶γιος Γεώργιος Πτελέας
Τα ερείπια ενός μικρού ναού στην τοποθεσία ¶γιος Γεώργιος σε μικρή απόσταση δυτικά από το χωριό Πατρίκι, ταυτίζονται πιθανά με το ομώνυμο μετόχι που ίδρυσε στην περιοχή η μονή Αλυπίου στις αρχές του 14 ου αιώνα 85.
Αχλαδοχώρι: ναΐδριο Αναλήψεως
Μικρό σπήλαιο στο βάθος χαράδρας του όρους Όρβηλος, βορειοανατολικά του Αχλαδοχωρίου, διαμορφωμένο σε ναό. Στον νότιο τοίχο του σώζεται τριπλό στρώμα τοιχογραφιών, το αρχαιότερο από τα οποία με απεικόνιση της Θεοτόκου ανάγεται στους υστεροβυζαντινούς χρόνους, ενώ τα δύο νεότερα που διασώζουν τις παραστάσεις της Ανάληψης του Χριστού και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου χρονολογούνται στον 17 ο-18 ο και 19 ο αντίστοιχα αιώνα 86.
Κάτω Πορόϊα: ερείπια ναού βυζαντινών πιθανά χρόνων
Μικρός μονόχωρος ναός σε κοντινή απόσταση, βορειοανατολικά του χωριού. Αν και αμφίβολης σύμφωνα με την αρχαιολόγο Στ. Δαδάκη χρονολόγησης, το άγνωστο αυτό μνημείο αποκτά ιδιαίτερο κατά την ίδια ενδιαφέρον, καθώς υποδηλώνει την παρουσία χριστιανικού πληθυσμού σε μια περιοχή, όπου δεν καταγράφονται σημαντικοί οικισμοί, πριν την περίοδο της τουρκοκρατίας 87.
Σιδηρόκαστρο: ερείπια βυζαντινού ναού στο κάστρο και ναός του Αγίου Δημητρίου
Στο νότιο τμήμα του εξωτερικού περιβόλου του θεωρούμενου ως κτίσμα του Ανδρόνικου Γ' Παλαιολόγου υστεροβυζαντινού κάστρου του Σιδηροκάστρου, εντοπίσθηκαν πρόσφατα τα ερείπια εκκλησίας με τρεις εξέχουσες κόγχες στην ανατολική της πλευρά 88.
Στο λόφο του Αγίου Δημητρίου, βορειοανατολικά του βυζαντινού κάστρου, και στην από δεκαετίες γνωστή ελληνιστική και ρωμαϊκή νεκρόπολη, ναόσχημος ελληνιστικός τάφος λαξευμένος στο βράχο διαμορφώθηκε σε παρεκκλήσιο κατά τη βυζαντινή, με βάση τον τοιχογραφικό του διάκοσμο, περίοδο και στη συνέχεια ενσωματώθηκε στον νεότερο ναό του Αγίου Δημητρίου, του οποίου και αποτέλεσε το Ιερό Βήμα 89.
Ερείπια ή ίχνη βυζαντινών εγκαταστάσεων έχουν επίσης εντοπιστεί στο ¶γιο Πνεύμα, στο Νέο Σούλι και στον ¶νω Χριστό Σερρών 90, στην Αγγίστα, στην Γάζωρο, στον Δραβήσκο, στην περιοχή της Ζαβερνίκειας κοντά στο Μικρό Σούλι, στην Ηλιοκώμη, στη Νέα Ζίχνη, στην Παλαιοκώμη και στην Τούμπα Ζίχνης 91, στην τοποθεσία Γιωργουλάς (Γεωργηλάς) μεταξύ Χουμνικού και Νιγρίτας και στο Δημητρίτσι Βισαλτίας 92 και τέλος στο ¶γκιστρο, στο Αχλαδοχώρι και στο Νέο Πετρίτσι Σιδηροκάστρου 93.
Γ. ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΧΡΟΝΟΙ
Κτηματολογικά απογραφικά κατάστιχα που αφορούν στην Ανατολική Μακεδονία και συντάσσονται τα πρώτα κιόλας χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης, αποτελούν σημαντική πηγή για την άντληση πληροφοριών σχετικά με την οικιστική οργάνωση της περιοχής στο διάστημα του Βου μισού του 15 ου αιώνα. Ανάλογες καταγραφές, χρονολογημένες στο Αο μισό του επόμενου αιώνα, καθώς και μια σειρά μοναστηριακών κτηματολογικών εγγράφων των αιώνων που ακολουθούν, συμπληρώνουν, παρά τον τυποποιημένο συντακτικό τους χαρακτήρα, τις σχετικές με τη ζωή των κατοίκων ενός μεγάλου αριθμού αγροτοπαραγωγικών εγκαταστάσεων και οικισμών της περιοχής μαρτυρίες, για τη περίοδο της τουρκοκρατίας.
Από τις μεγάλες πόλεις - κάστρα των βυζαντινών χρόνων παραμένουν και αναδεικνύονται σε σημαντικά κέντρα της ευρύτερης περιοχής και κατά την περίοδο αυτή οι Σέρρες, το Μελένικο και το Σιδηρόκαστρο 94. Τη σημασία τους σαν επαρχιακά διοικητικά κέντρα φαίνεται να διατηρούν η Ζίχνη στην ομώνυμη περιοχή και η Έζοβα στη Βισαλτία, ενώ μειώνεται σταδιακά μέχρι την οριστική τους εγκατάλειψη η παρου- σία της Καισαρόπολης και της Χρυσούπολης στην περιοχή των εκβολών του Στρυμόνα 95. Γνωστοί βυζαντινοί οικισμοί η παρουσία των οποίων καταγράφεται και κατά την περίοδο αυτή είναι οι Αγιαναστασιά, Αντζίστα, Βολτζίστα, Γόριανη, Γρίζοβο, Δοξόμπους, Ζαβερνίκ(ι), Ζελίχοβα, Κορμίστα ή Χρεμίστα, Κοτζάκ(ι), Λικοβίκ(ι), Νούσκα, Πεταληνός, Π(ο)ρνάρ, Προβίστα, Ραδολίβους, Ράχοβο, Σβελινός, Σδραβίκ(ι), Τολός, Τούμπα, Τσερέπλιανη και Χοτολόβο στην περιοχή της Ζίχνης, Απιδιά, Βάτος ή Βάτου (αντί του Χωρίου του Υπάτου, μεταξύ Αγίου Δημητρίου και Αηδονοχωρίου), Γαϊδαροχόρ(ι) (αντί της Πρεκλείστας, στην περιοχή του σημερινού Αηδονοχωρίου), Γιοργιλέ, Διμιτρίτσ(ι), Ιβέρ(ο) (αντί της Μελίτζιανης, όπου τα σημερινά Ίβηρα), Καστρί, Κούτζη, Κρούσοβο, Μοραβίτσα, Τζίντσος, Χουδηνά και Χίνκα (αντί του Χάνδακα) στην περιοχή της Βισαλτίας και τέλος Βεζνίκ(ου) (στη θέση του Μονόσπιτου ή Μονοσπίτων, το σημερινό ¶γιο Πνεύμα), Βερνάρ(ι), Βύσεν(η), Δρένοβο, Καλαδένδρα, Λάκκος, Μελενικίτσ(ι), Νεοχόρ(ι), Σφαμένος, Τοπόλιανη, Τρίλισι και Χριστός (αντί του Γαστελέγκους, το σημερινό χωριό Χριστός), στην περιοχή Σερρών και Σιδηροκάστρου 96.
Από τα νέα οικιστικά κέντρα που αναπτύσσονται στην περιοχή κατά τη διάρκεια των μεταβυζαντινών και νεότερων χρόνων, ξεχωρίζουν η Αλιστράτη στην περιοχή της Ζίχνης, η Νιγρίτα, η Σ(ο)ύρπα και η Τσερπίστα στη Βισαλτία, και τέλος η Δοβίστα και το Σαρμουσακλί στην περιοχή των Σερρών 97. Σημαντικοί, τέλος, οικισμοί θεωρούνται
οι Βιτάτσιστα - Βιτάστα στην περιοχή της Ζίχνης, Αβδαμάλ(ι), Ζερβοχόρ(ι), Κοπάτσ(ι), Μέριαν(η), Νεγκοσλάβ(ι), Ξηρό Λουτρό, Όρλιακο, Πατρίκ(ι), Σ(ύ)ρπα και Χούμινκο - Χούμνικο στη βόρεια κυρίως Βισαλτία και Βέρτζιαν(η), Διβρί, Δραγόζι, Δρεβέσιανη, Ζιλί, Ιβρεντί - Βροντού, Καβακλί, Καλογερ(ο)χόρ(ι), Κομάργιαν(η), Κρούσοβο, Λοτζίστα, Μονόσπιτα, Μπούτκοβο, Νεγκόλιανη, Ξηλοπήγαδ(ο), Όστροβο, Πετρίτσι, Πορόϊ, Πρόσιανικ, Τουρμπέσι, Τσιτσιλίγκοβο, Φράστανη και Χομόνδος στην περιοχή Σερρών και Σιδηροκάστρου 98.
Όπως προκύπτει από τα παραπάνω στοιχεία, τα περισσότερα από τα ήδη γνωστά με βάση την αναφορά τους στις υστεροβυζαντινές πηγές χωριά των περιοχών Ζίχνης και Βισαλτίας καταγράφονται και στις πηγές της πρώιμης τουρκοκρατίας με ελάχιστες ή μηδαμινές κατά περίπτωση τοπωνυμικές αποκλίσεις, κάποια αντικαθίστανται από άλλα, ενώ οι νέοι οικισμοί που εμφανίζονται, οδηγούν με την πυκνότητα της εμφάνισης τους , όπως στην περίπτωση της βόρειας Βισαλτίας ή της ευρύτερης γύρω από τις Σέρρες ημιορεινής και ορεινής περιοχής, σε αλλαγή του αραιού, με βάση τουλάχιστον τις πηγές των προηγούμενων ιστορικών περιόδων, οικιστικού τους πλέγματος.
Οι εκκλησίες των οικισμών αυτών πολλές από τις οποίες διατηρούνται μέχρι σήμερα
αποτελούσαν συχνά κέντρο της πνευματικής ζωής αλλά και της οικονομικής, για όσο τουλάχιστον αφορά στις μοναστηριακές εγκαταστάσεις, δραστηριότητας των κατοίκων τους. Σημαντική πνευματική και εθνική δράση ανέπτυξαν κατά την τελευταία πριν την απελευθέρωση της Μακεδονίας περίοδο του 19 ου αιώνα, οι μονές Αγίας Κυριακής στην Αλιστράτη, Αγίας Παρασκευής στο Δόμηρο, Θείας Αναλήψεως στην Πρώτη, Αγίας Τριάδος στην Τούμπα, Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στο Αηδονοχώρι, Ταξιαρχών στο Καστρί, Αγίου Δημητρίου στα Νέα Κερδύλια, Αγίας Τριάδος στο ¶γιο Πνεύμα, Αγίου Προδρόμου ή Τιμίου Σταυρού στο Παλαιόκαστρο Σερρών και Αγίου Γεωργίου στο Μοναστηράκι 99.
Από το πλήθος των μεταβυζαντινών ναών της περιοχής των Σερρών ξεχωρίζουν για την αρχαιότητα, την κατασκευαστική τους ιδιαιτερότητα ή τον πλούτο των τοιχογραφιών και των φορητών εικόνων και των κειμηλίων τους οι ναοί του Αγίου Αθανασίου στην Αλιστράτη και των Αγίων Θεοδώρων στη Μεσολακκιά (περιοχή Ζίχνης) 100, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Αηδονοχώρι, των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στον Αχινό, του Αγίου Νικολάου στο ίδιο χωριό, του Αγίου Γεωργίου στο Σιτοχώρι, στο Χουμνικό και στη Νιγρίτα (περιοχή Βισαλτίας) 101, της Αγίας Παρασκευής στο ¶γιο Πνεύμα, του Αγ. Δημητρίου στην ¶νω Βροντού, του Αγ. Αθανασίου στον Εμμανουήλ Παπά, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Νέο Σούλι και τέλος του Προφήτη Ηλία στο Αχλαδοχώρι (περιοχή Σερρών και Σιδηροκάστρου) 102. Σημαντικοί επίσης είναι οι ναοί των Αγίων Αναργύρων, του Αγίου Αντωνίου, του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, του Αγίου Κωνσταντίνου, της Ευαγγελίστριας και του Προφήτη Ηλία στις Σέρρες 103, των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στο ¶γιο Πνεύμα και των Αγίων Αναργύρων στο Χιονοχώρι (περιοχή Σερρών) 104, του Προφήτη Ηλία στην Κορμίστα, της Αγίας Κυριακής στο Μανδήλι, του Αγίου Γεωργίου στην Πρώτη και των Ταξιαρχών στο Ροδολίβος (περιοχή Ζίχνης) 105, των Αγίων Θεοδώρων στα ¶νω Κερδύλια, του Αγίου Γεωργίου και των Ταξιαρχών στην Ευκαρπία, του Αγίου Γεωργίου και των Αγίων Αναργύρων στα Κάτω Κερδύλια, του Αγίου Αθανασίου και του Γενεθλίου της Θεοτόκου στο Παλιό Καστανοχώρι (Ομούρμπεη), του Αγίου Αθανασίου στη Νιγρίτα, της Αγίας Παρασκευής στο ομώνυμο χωριό, των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στη Λυγαριά, των Αγίων Αποστόλων στη Σησαμιά, του Αγίου Αντωνίου στο Στρυμονικό και του Αγίου Δημητρίου στην Τερπνή (περιοχή Βισαλτίας) 106, του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Δημητρίου και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα ¶νω Πορόϊα, των Ταξιαρχών στο Αχλαδοχώρι, του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου στα Κάτω Πορόϊα, της Ζωοδόχου Πηγής στα Πλατανάκια, του Αγίου Γεωργίου (Αγίου Αθανασίου) στη Φιλύρα ¶νω Ποροΐων (περιοχή Σιδηροκάστρου) 107 κ.ά.
Ξεκινήσαμε το σύντομο οδοιπορικό μας στα χριστιανικά μνημεία των Σερρών από την Παλαιοχριστιανική Αμφίπολη. Κλείνουμε με μια ομάδα μοναστηριών που μόλις πρόσφατα ιδρύθηκαν στην περιοχή των επαρχιών Σερρών και Σιδηροκάστρου με τις φροντίδες και την ευθύνη των τοπικών μητροπόλεων.
Οι μονές Προφήτη Ηλία και Τιμίου Σταυρού στο ¶γιο Πνεύμα, Θεοτόκου στο Μετόχι (Βύσιανη), Τιμίου Προδρόμου στο Ακριτοχώρι, Ζωοδόχου Πηγής στο Βαμβακόφυτο Παναγίας Γουμερά στη Μακρυνίτσα, Αγίων Κηρύκου και Ιουλίτης στο Σιδηρόκαστρο και Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου στη Φαιά Πέτρα, αποτελούν σημαντικό παράδειγμα αναβίωσης κοινωνικού μοναχισμού στις μέρες μας, σφραγίζοντας με την παρουσία τους την πνευματική παρακαταθήκη της ακριτικής αυτής γωνιάς της Βόρειας Ελλάδας 108.
Συντομογραφίες
ΑΑΑ Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών
ΑΒΜΕ Αρχείον των Βυζαντινών Μνημείων της Ελλάδος
ΑΔ Αρχαιολογικόν Δελτίον
ΑΕ Αρχαιολογική Εφημερίς
ΑΕΜΘρ Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη
ΑΚΙΒ XVI Internationaler Byzantinistenkongress, Wienn 4 - 9 Oktober 1981,
Akten I/1, JOB 31/1, 1981, II/1-7, JOB 32/1-7, 1982.
Αρχαία Μακεδονία ΙΙ Αρχαία Μακεδονία. Ανακοινώσεις κατά το Δεύτερο Διεθνές
Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη 19-24 Αυγούστου 1973, Θεσσαλο-
νίκη 1977
Αρχαία Μακεδονία ΙΙΙ Αρχαία Μακεδονία. Ανακοινώσεις κατά το Τρίτο Διεθνές
Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη 21-25 Σεπτεμβρίου 1977, Θεσσαλο-
νίκη 1983
Αρχαία Μακεδονία VI Αρχαία Μακεδονία. Ανακοινώσεις κατά το Έκτο Διεθνές
Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη 15-19 Οκτωβρίου 1996, Θεσσαλο-
νίκη 1999
BCH Bulletin de Correspondance Hellenique
BZ Byzantinische Zeitschrift
ΔΧΑΕ Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας
ΕΕΒΣ Επετηρίς της Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών
ΕΕΠΣ του ΑΠΘ Επιστημονική Επετηρίς Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
ΓΠ Γρηγόριος Παλαμάς
JOB Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistik
Μνήμη Δ. Λαζαρίδη Πόλις και χώρα στην Αρχαία Μακεδονία και Θράκη,
Πρακτικά Αρχαιολογικού Συνεδρίου, Καβάλα 9-11 Μαΐου 1986,
Θεσσαλονίκη 1990
Νιγρίτα - Βισαλτία Ι Επιστημονικό Συμπόσιο, Η Νιγρίτα - η Βισαλτία δια μέσου της
Ιστορίας, Νιγρίτα 27-28 Νοεμβρίου 1993, Νιγρίτα 1995
Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ Δεύτερο Επιστημονικό Συμπόσιο, Η Νιγρίτα - η Βισαλτία δια
μέσου της Ιστορίας, Νιγρίτα 17-20 Οκτωβρίου 1996,
Θεσσαλονίκη 2000
ΠΑΕ Πρακτικά της Αρχαιολογικής Εταιρείας
ΠΗ Πανσερραϊκόν Ημερολόγιον
Σερ Αν Σερραϊκά Ανάλεκτα
Σέρρες, Πρακτικά Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Οι Σέρρες και η περιοχή τους από
την αρχαία στη μεταβυζαντινή κοινωνία, Σέρρες 29 Σεπτεμβρίου-
3 Οκτωβρίου 1993, τόμος Αος και Βος, Σέρρες 1998
Σερ Χρον Σερραϊκά Χρονικά
TM Travaux et Memoires
* Οι συντομογραφίες που χρησιμοποιούνται βρίσκονται στο τέλος του κειμένου.
2 Γ. Καφταντζής, Ιστορία της πόλεως Σερρών και της περιφερείας της, τόμ. 1 ος, Αθήναι 1967, 2 ος Αθήναι 1972, 3 ος Θεσσαλονίκη 1996 (Καφταντζής, Ιστορία Σερρών) και Δ. Σαμσάρης, Ιστορική γεωγραφία της Ανατολικής Μακεδονίας κατά την αρχαιότητα, Θεσσαλονίκη 1976 ( Σαμσάρης, Ιστορική γεωγραφία). Βλ. επίσης τις σχετικές με την ιστορία και τη μνημειακή τοπογραφία της περιοχής αναφορές στις δημοσιεύσεις του Κ. Παπακυριάκου, Κλασικές και βυζαντινές αρχαιότητες του Νομού Σερρών, Λεύκωμα Φιλολογικών Εργασιών 2, 1991, σ. 1-10 (εργασία που αναδημοσιεύθηκε στη συνέχεια στο Πανσερραϊκό Ημερολόγιο, τόμος 18, 1992, σ. 85-91) (Παπακυριάκος, Αρχαιότητες), Συνοπτική ιστορία της πόλεως και της περιοχής των Σερρών, ΠΗ 20, 1994, σ. 114-127, Ιστορική αναδρομή στο Νομό Σερρών, Σερ Αν 4, 2006, σ. 247-256 και στους τουριστικούς οδηγούς που επιμελήθηκαν ο Δ. Σαμσάρης, Τουριστικός οδηγός Νομού Σερρών, Σέρραι 1970 (Σαμσάρης, Οδηγός) και πιο πρόσφατα η Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Σερρών, Νομός Σερρών, πρόσκληση γνωριμίας: Ιστορία, αρχαιολογία, λαογραφία, τουρισμός, σύγχρονη ζωή, Σέρρες 1993 (Νομός Σερρών, Πρόσκληση γνωριμίας).
3 P. Lemerle, Philippes et la Macedoine orientale a l' epoque chretienne et byzantine, Paris 1945 (Lemerle, Philippes), F. Papazoglou, Les Villes de Macedoine a l' Epoque Romaine, BCH Supplement XVI, Paris 1988, D. Samsaris, La vallee du Bas Strymon a l' Epoque Imperiale, Δωδώνη 18/1 1989, σ. 203-381, Α. Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία της Μακεδονίας, 4 ος- 6 ος αιώνας, Διδακτορική διατριβή, Γιάννενα 1984 ( Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία) και Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 114-122. Βλ. επίσης J. Irmscher, H Mακεδονία στην εποχή του Ιουστινιανού, Διεθνές Συμπόσιο Βυζαντινή Μακεδονία 324-1430 μ.Χ., Θεσσαλονίκη 29-31 Οκτωβρίου 1992, Θεσσαλονίκη 1995, σ. 137-142, όπου ωστόσο στην ταύτιση των διαφόρων πόλεων επανέρχονται συχνά προτάσεις παλαιότερων ιστορικών, που δεν επαληθεύονται από τα νεότερα αρχαιολογικά δεδομένα. Περισσότερα στοιχεία για τις περιοχές της Βισαλτίας, της Φυλλίδας και της Σιντικής, μπορεί κανείς να βρεί στις εργασίες των Ε. Παπαθανασίου, Ιστορία της Νιγρίτης και της Επαρχίας Βισαλτίας, Νιγρίτα 1970 (Παπαθανασίου, Ιστορία Βισαλτίας), Χ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη, Ανασκαφικές έρευνες στην αρχαία Τράγιλο, Αρχαία Μακεδονία ΙΙΙ, σ. 123-128, όπου και σχεδιάγραμμα της Βισαλτίας με σημειωμένη τη θέση των σημαντικότερων και αρχαιολογικά επιβεβαιωμένων πόλεων και οικιστικών εγκαταστάσεων από την αρχαϊκή μέχρι την πρώϊμη βυζαντινή περίοδο, Α. Τολούδη, Σιντική. Ιστορία και παράδοση, Σιδηρόκαστρο 1983, Ι. Πραζιούτη, Η Ζίχνη - Φυλλίδα : Το χρυσάφι των Σερρών, Νέα Ζίχνη 1998 και Α. Γλαβίνα, Στις δύο πλευρές του Μεγάλου Ρέματος. Συμβολή στην Ιστορική Γεωγραφία της Βισαλτίας, Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 133-161.
4 Γ. Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια της Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη 1954 (Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια της Μακεδονίας).
5 Π. Θεοδωρίδης, Πίνακας τοπογραφίας του αγιορείτικου παραγωγικού χώρου, Κληρονομία 13, 1981, σ. 331-430 (Θεοδωρίδης, Πίνακας τοπογραφίας), A. Dunn, The Byzantine Topography of Southeastern Macedonia: a contribution, Mνήμη Δ. Λαζαρίδη, σ. 307-331.
6 Α. Σταυρίδου - Ζαφράκα, Το Θέμα Στρυμόνος, Διεθνές Συμπόσιο Βυζαντινή Μακεδονία (ο.π., σημ. 2), σ. 307-319, G. Ostrogorski, Η περιοχή των Σερρών μετά τον θάνατο του Δουσάν, Βελιγράδι 1965 (Μετάφραση Ι. Ταρνανίδης, Θεσσαλονίκη 1965).
7 Σ. Πασχαλίδης- Δ. Στρατής, Τα μοναστήρια της Μακεδονίας, Α. Ανατολική Μακεδονία, Θεσσαλονίκη 1996 (Πασχαλίδης -Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας). Την εμφάνιση και εξέλιξη του μοναχισμού στη Βισαλτία παρουσίασε αναλυτικότερα με εισήγηση του στο Βο Συνέδριο για την Ιστορία της περιοχής ο Σ. Πασχαλίδης, Η εμφάνιση και ανάπτυξη του μοναχισμού στην περιοχή της Βισαλτίας, Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 515-541, ενώ τα γνωστά από αναφορές τους σε πηγές της εποχής τοπωνύμια της περιοχής κατέγραψαν οι Γ. Καφταντζής, Τοπωνύμια της Βισαλτίας κατά τη βυζαντινή περίοδο, Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 79-85, Π. Βλαχάκος, Τοπωνύμια αρχαίας και βυζαντινής προέλευσης από την περιοχή της Βισαλτίας, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Βος, σ. 575-580 και Ε. Παπαθανασίου, Βισαλτία, (Νιγρίτα) 1995. Προβλήματα τοπογραφίας της ίδιας τέλος περιοχής καθώς και της σημαντικής για την συγκοινωνία τόσο κατά μήκος των παραλίων όσο και προς το εσωτερικό της κοιλάδας του Στρυμόνα περιοχής των εκβολών του ποταμού γύρω από τη θέση της αρχαίας Αμφίπολης, αποτελούν το αντικείμενο μελετών των Α. W. Dunn, The survey of Khrysoypolis and Byzantine Fortifications in the Lower Strymon Valley, AKIB XVI, τόμ. Ι I/4, Wien 1982 (JOB 32/4, 1982), σ . 605-614, A. Dunn, Loci of maritime traffic in the Srymon Delta (IV - XVIIIcc.): commercial, fiscal and manorial, Σέρρες , Πρακτικά , τόμ . Αος , σ . 339-360, J. Jefort, Radolibos: Population et paysage, TM 9, 1985, σ . 195-234, Ν . Μουτσόπουλου , Το κάστρο της Ζίχνας . Συμβολή στη μελέτη ενός βυζαντινού οχυρού οικισμού στην περιοχή του Στρυμόνα, ΕΕΠΣ του ΑΠΘ, Τμήμα Αρχιτεκτόνων 10, 1986, σ. 163-338 (αναδημοσίευση στον τόμο, Ν. Μουτσόπουλος, Βυζαντινά άρθρα και μελετήματα 1959 - 1989, Θεσσαλονίκη 1990, σ. 839-1014), Α. Γλαβίνα, Η επισκοπή Εζεβών, Ιστορικογεωγραφικά 5, 1995, σ. 57-71, Α. Αγγελόπουλου - Ι. Μπάκα, Συμβολή στην εκκλησιαστική ιστορία της Βισαλτίας, Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 97-112, Ι. Πραζιούτη, ό.π. Νέα Ζίχνη 1998 και του γράφοντος, Ιστορικογεωγραφικά της περιοχής Χουμνικού, Σερ Χρον 13, 1998, σ. 47-94 και Ζητινός - Ζίντζος - Τζίντζ(ι)ος - Σιτοχώρι: Ιστορικογεωγραφικά της νοτιοανατολικής Βισαλτίας, Σερρών, Ιστορικογεωγραφικά 7, 1997 - 1998, σ. 9-120 (Ζαφειρίου, Ζητινός).
8 Π. Παπαγεωργίου, Αι Σέρραι και τα προάστεια τα περί τας Σέρρας και η Μονή Ιωάννου του Προδρόμου, Θεσσαλονίκη 1988 (Δεύτερη έκδοση με εισαγωγή Χ. Μπακιρτζή, της αρχικής δημοσίευσης της μελέτης στον Γο τόμο του περιοδικού Βyzantiinische Ζeitschrift, 1894, σ. 225-329), σ. 298-308 (Παπαγεωργίου, Σέρραι), Α. Stojanovski, Turski documenti za istorijata na makedonskiot narod. Opsiren popisen defter od XV vek, Skopje1978 (Stojanovski, Turski documenti),(Toυρκικά έγγραφα για την ιστορία του μακεδονικού<!> λαού: λεπτομερής κώδικας καταγραφής του 15 ου αι., τόμ. 4 ος, Σκόπια 1978), Η.W.Lowry, The Fifteenth Century Ottoman vilaet- i Kesislik: its Location, Population and Taxation, Essays in Honor of Andreas Tietze, H. W. Lowry - D. Quataert eds., Istanbul - Washington 1993, σ. 15-26 ( Lowry, Kesislik), Γ. Κόκκινος, Η πόλη των Σερρών από τον 15 ο αιώνα και μετά, Σερ Αν 2, 1993 - 1994, σ. 75-89, E. Balta, Les Vakifs de Serres et de sa region (XVe et XVIe s.), Athenes 1995 ( Balta, Les vakifs de Serres) και Σ. Πετμεζάς, Έρευνες σχετικά με τη δημογραφία και το οικιστικό πλέγμα της περιοχής Σερρών κατά τον 15 ο και 16 ο αιώνα, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Αος, σ. 285-310 ( Πετμεζάς, Έρευνες). Ανάλογα στοιχεία από ελληνικές και οθωμανικές πηγές χρησιμοποιεί στις αναφορές του και ο Γ. Καφταντζής (Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 171-204 και 236-253), ενώ σημαντική για την ευρύτερη περιοχή του Ροδολίβους είναι η μελέτη του H. W. Lowry, Changes in Fifteenth - Century Ottoman Peasant Taxation: The case Study of Radilofo, στον τόμο Continuity and change in Late Byzantine and Early Ottoman Society, A. Bryer H.- Lowry ed., Birmingham-Washington 1986, σ.23-37.
9 P. Bellier- R. C. Boudoux- J.Cl. Cheynet- B. Geyer- J. P. Grelois- V. Kravari, Paysages de Macedoine, Paris 1986 (Bellier..., Paysages de Macedoine). Για την κατάσταση που επικρατεί στη Βισαλτία την περίοδο του τέλους του 19 ου αιώνα βλ. Ι. Μπάκας, Η Νιγρίτα και η περιοχή της στα τέλη της Τουρκοκρατίας, Διπλωματική εργασία, Θεσσαλονίκη 1993.
10 Βλ. παρακάτω, στις σχετικές με την ιστορία των μνημείων ενότητες.
11 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 233-261 και 288-329, Γ. Λαμπάκης, Περιηγήσεις: Σέρραι, ΔΧΑΕ, Περίοδος Α', τόμος Εος, 1905, σ. 43-84, Ε. Στρατής, Ιστορία της πόλεως Σερρών, Σέρρες 2000 (Τρίτη έκδοση, με εισαγωγή Πέτρου Κ. Σαμσάρη της ιστορικής έκδοσης του 1909 στην Κωνσταντινούπολη), Κ. Ζησίου, Έρευναι και μελέται των εν Μακεδονία χριστιανικών μνημείων, ΠΑΕ 1913, σ. 157-159, Α. Ξυγγόπουλος, Τα βυζαντινά μνημεία των Σερρών, ΓΠ 3, 1919, σ. 912-917, Ε. Στρατής, Διασωθείσαι χριστιανικαί αρχαιότηται των Σερρών, ΔΧΑΕ, Περίοδος Β', τόμος Αος, τεύχη γ και δ, 1924, σ. 51-58, Π. Πέννας, Ιστορία των Σερρών (1383 - 1913), Αθήναι 1938, σ. 179-186, Α. Ορλάνδος, Η,Μητρόπολις των Σερρών, ΑΒΜΕ 5, 1939 - 1940, σ. 153-166, ο ίδιος, Η Μητρόπολις των Σερρών κατά την Έκφρασιν του Πεδιασίμου, ΕΕΒΣ 19, 1949, σ. 259-271, Ν. Νικολάου, Σκαπανείς της ιστοριογραφίας και προβλήματα της ιστορίας των Σερρών, Θεσσαλονίκη 1964, σ. 32-43, Α. Ξυγγόπουλος, Έρευναι εις τα βυζαντινά μνημεία των Σερρών, Θεσσαλονίκη 1965, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Αος, σ. 114-131 και 133-215, ο ίδιος, Οι Σέρρες άλλοτε και τώρα, Θεσσαλονίκη 1985, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 88-90, Β. Τζανακάρης, Εικονογραφημένη ιστορία των Σερρών, Σέρρας 1991, σ. 375-406 (Ιστορία Σερρών), Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Γος, σ. 102-114 και Κ. Παπακυριάκος, Ναοί της πόλεως Σερρών καταστραφέντες και μη επανεγερθέντες, Σερ Χρον 15, 2004, σ. 111-134.
12 Σαμσάρης, Οδηγός, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, ο ίδιος, Η αναγκαιότητα της ίδρυσης Εφορειών Αρχαιοτήτων στις Σέρρες, Σερ Αν 3, 2001, σ. 285-294.
13 Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, αρ. 13, 49-83, 88-342 (επιγραφές από την ακρόπολη, τους ναούς και τα κοιμητήρια των Σερρών), 343-419 (επιγραφές της Μονής Τιμίου Προδρόμου), 420-471 (επιγραφές της Μονής Θεοτόκου της Εικοσιφοίνισσας), 475, 479, 483-484, 489-491, 494 (Επαρχία Σερρών), 525, 531 (Επαρχία Βισαλτίας), 554-555, 557-558, 561-564,575-576,587 (Επαρχία Φυλλίδος) και 729-732 (επιγραφές Αμφιπόλεως), D. Feissel, Recueil des Inscriptions chretiennes de Macedoine, du IIIe au VIe siecle, Αθήνα 1983 (Feissel, Recueil), αρ. 209-210 (Σέρρες), 211-216 και πιθανά 217 (Αμφίπολις), 220-221 (Ροδολίβος και Πρώτη), M. Ζαφειρίου, Δεύτερη ανάγνωση μιας παλαιοχριστιανικής επιγραφής από τις Σέρρες, Σερ Αν 2, 1993-1994, σ. 37-44, Σ. Δουκατά - Δεμερτζή - Δ. Κομματάς, Νέες επιγραφές από την χριστιανική Αμφίπολη, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Αος, σ. 126-146 και Μ. Ζαφειρίου, Παλαιοχριστιανικές επιγραφές της περιοχής των Σερρών: τυπολογικές και θεματογραφικές παρατηρήσεις, στον ίδιο τόμο, σ.153-174 (Ζαφειρίου, Επιγραφές).
14 Δ. Κόκορης, Ορθόδοξα Ελληνικά Μοναστήρια, προσκυνηματικός οδηγός, Αθήναι 1994 (Κόκορης, Μοναστήρια), Ε. Λέκκος, Τα Ελληνικά μοναστήρια, Αθήνα 1995 (Λέκκος, Μοναστήρια), Τα Μοναστήρια της Μακεδονίας, Αφιέρωμα στο περιοδικό Επτά Ημέρες της εφημερίδας Καθημερινή, Μεγάλο Σάββατο 13 - Κυριακή του Πάσχα 14 Απριλίου 1996, σ. 2-32 (Καθημερινή, Μοναστήρια της Μακεδονίας), Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας: μοναστήρια των Μητροπόλεων Σερρών και Νιγρίτης , Ζιχνών και Νευροκοπίου και Σιδηροκάστρου και Σ. Πασχαλίδης, ο.π., Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 515-541. Για τα μοναστήρια και τις μεταβυζαντινές εκκλησίες της περιοχής Ζίχνης - Φυλλίδας , βλ. Ι. Πραζιούτης, ό.π., Νέα Ζίχνη 1998, ενώ για τα βυζαντινά και τα μεταβυζαντινά μνημεία της Σιντικής, βλ. Α. Τολούδη, ό.π., Σιδηρόκαστρο 1983.
15 Χ. Μπούρας, Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ¶λωση: Βιβλιογραφία, Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ¶λωση 6, Αθήνα 2002, σ. 225-286, Στ. Δαδάκη, Οι μεταβυζαντινοί ναοί της Βισαλτίας, Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 163-190 (Δαδάκη, Ναοί της Βισαλτίας). Επισκόπιση των μεταβυζαντινών αλλά και νεότερων ναών της Βισαλτίας βλ. και στον Ε. Παπαθανασίου, Βισαλτία, (Νιγρίτα) 1995, ενώ η Α. Στρατή, Εικόνες από ναούς της Βισαλτίας στο Εκκλησιαστικό Μουσείο Σερρών, Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 714-755, σχολιάζει εικόνες και κειμήλια ναών της περιοχής, κάποιοι από τους οποίους έχουν ήδη καταστραφεί από χρόνια.
16 Α. Στρατή, Εκκλησιαστικό Μουσείο Ιεράς Μητρόπολης Σερρών και Νιγρίτης, ΑΔ 43, 1988, Β2, σ. 447 - 448, Ι. Γκερέκος - Α. Κανλής, Θησαυροί της Ιεράς Μητροπόλεως Σερρών και Νιγρίτης. Το Εκκλησιαστικό Μουσείο, Σέρρες 1998 ( με εισαγωγή της Α. Στρατή) και Α. Στρατή, .ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 714-755.
17 A. W. Dunn, ό.π., ΑΚΙΒ XVI, τόμ. II/4, Wien 1982 (JOB 32/4, 1982), σ. 605-614 και Ν. Ζήκος, Βυζαντινοί πύργοι στο κάτω τμήμα της κοιλάδας του Στρυμόνα, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Αος , σ. 311-338.
18 Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 152 και 198-199 (Σέρραι), 155-156 και 202-203 (Αμφίπολις), 198 (Ηράκλεια Στρυμόνος), 204-205 (Βέργη), 205 (¶ραλος).
19 Βλ. παρακάτω, σημ. 23 - 26.
20 Σαμσάρης, Ιστορική γεωγραφία, σ. 119 και Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 205.
21 Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 159-160, ο ίδιος , Ιστορική γεωγραφία, σ. 114, Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 204-205, Ν. Ζήκος, Βέργη, ΑΔ 39, 1984, Β, σ. 286, Μ. Καραμπέρη, Παλιόκαστρο Τερπνής, ΑΔ 49, 1994, Β2, σ. 607 - 610, η ίδια, Ανασκαφική έρευνα στην Τερπνή Νομού Σερρών, Αρχαία Μακεδονία VI, τόμος 1 ος , σ. 563-578 και Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 311-319.
22 Γ. Μπακαλάκης, Αρχαία ευρήματα εκ Νέου Σκοπού Σερρών, ΑΕ 1936, χρον. 14-19, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, σ. 298-300, αρ. 496, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 104, ο ίδιος, Ιστορική Γεωγραφία, σ. 132-134, Χ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη, Αρχαία Βέργη, Μύρτος: Μνήμη Ιουλίας Βοκοτοπούλου, Θεσσαλονίκη 2000, σ. 351-377, Ζ. Bonias, Une incriptio de l' ancienne Berge, ΒCH 124/1, 2000, σ. 227-246, ο ίδιος, Βέργη, Θάσος, Πίστιρος, Σερ Αν 3, 2001, σ. 219-240, Μ. Βάλλα, Παρατηρήσεις για τη χρήση του χώρου στα όρια της αρχαίας πόλης του Νέου Σκοπού Σερρών, ΑΕΜΘρ 17, 2003, σ. 111-125 και Κ. Περιστέρη - Θ. Σαλονικιός - Β. Χαλκιοπούλου, Ανασκαφική έρευνα 2005 στον αρχαίο οικισμό και στη νεκρόπολη της αρχαίας Βέργης, καθώς και στο αρχαίο οικισμό της Γαζώρου Νομού Σερρών, ΑΕΜΘρ 19, 2005, σ. 119-127.
23 Χ. Κουκούλη, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 22, 1967, σ. 427, Σαμσάρης, Ιστορική Γεωγραφία, σ. 120-123, Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική Γεωγραφία, σ. 198, Χ. Μπακιρτζής, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 42, 1987, Β2, σ. 464-465, Στ. Δαδάκη, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 43, 1988, Β2, σ. 440-441, η ίδια, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 44, 1989, σ. 383-385 και Κ. Περιστέρη - Β. Χαλκιοπούλου, Πρώτη ανασκαφική έρευνα στο Σιδηρόκαστρο στη θέση Μαύρος Βράχος κατά το 2005, ΑΕΜΘρ 19, 2005, σ. 129-134.
24 Χ. Πέννας, Παλαιοχριστιανικοί τάφοι στις Σέρρες, Σερ Χρον 7, 1976, σ. 37-48, Feissel, Recueil, σ. 176-177 αρ. 209-210, Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 199, Χ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη, Σίρις - Σίρρα - Σέρραι, Σερ Αν 3, 2001, σ. 445-447. Ζαφειρίου, ό.π., Σερ Αν 2, 1993-1994, σ. 37-44 και Επιγραφές, σ. 156 και 174.
25 Α. Ορλάνδος, ό.π.,,ΑΒΜΕ 5,1939/1940, σ. 166, ο ίδιος, ό.π., ΕΕΒΣ 19, 1949, σ. 271, Ε. Κουρκουτίδου - Νικολαϊδου, Σέρρες, ΑΔ 1972, Β2, σ. 574, Χ. Μπακιρτζής, Σέρρες, ΑΔ 33, 1978, Β2, σ. 315, Α. Στρατή, Σέρρες: ¶γιοι Θεόδωροι, ΑΔ 47, 1992, Β2, σ. 517 και Α. Πεδιαδιτάκη, Βυζαντινά αγγεία με μονόγραμμα από τις Σέρρες και στοιχεία για την τοπική λατρεία των Αγίων Θεοδώρων, Σερ Χρον 13, 1998, σ. 107-116.
26 Μ. Ζαφειρίου, ό,π., Σερ Αν 2, 1993-1994, σ. 37-44,όπου και όλη η σχετική βιβλιογραφία και Ζαφειρίου, Επιγραφές, σ. 156.
27 Ε. Πελεκίδης, Ανασκαφαί Αμφιπόλεως, ΠΑΕ 1920, σ. 87-91, Δ. Λαζαρίδης, Ανασκαφαί Αμφιπόλεως, ΠΑΕ 1959, σ. 44, E. Στίκας, Ανασκαφή Αμφιπόλεως, ΠΑΕ 1962, σ. 42-46 (ακολούθησε η δημοσίευση των ετήσιων ανασκαφικών εκθέσεων στο ίδιο περιοδικό για περισσότερο από μια δεκαετία), Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 142, Ε. Stikas, Les basiliques paleochretiennes d' Amphipolis de Macedoine recemment decouvertes, Corsi d' arte Ravennate e Bizantina 1972, σ. 297-309, D. Pallas, Les monuments paleochretiens de Grece decouverts de 1959 a 1973, Citta del Vaticano 1977, σ. 90-106 (Pallas, Monuments), Feissel, Recueil, σ. 177-182 αρ. 211-216, Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 202-203, Χ. Μπακιρτζής, Ανασκαφή Χριστιανικής Αμφιπόλεως, ΠΑΕ 1988, σ. 135-136 (όπου και όλη η προηγούμενη ανασκαφική βιβλιογραφία βασισμένη στις εκθέσεις των Ε. Πελεκίδη, Δ. Λαζαρίδη και Ε. Στίκα), Ν. Ζήκος, Παλαιοχριστιανική και βυζαντινή Αμφίπολις, Αθήνα 1989, Σ. Δουκατά - Δεμερτζή - Δ. Κομματάς, ό.π. (σημ.12) και Ζαφειρίου, Επιγραφές, σ. 153-174, αρ. 1-13.
28 Θ. Παπαζώτος, Τα χριστιανικά μνημεία του Σέμαλτου, Μακεδονικά 16, 1976, σ. 250-268, Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 252 και J. Lefort, Radolibos: Population et paysage, TM 9, 1985, σ. 199.
29 Χ. Κουκούλη, Μικρό Σούλι, ΑΔ 22, 1967, Β2, σ. 426, Σαμσάρης, Ιστορική Γεωγραφία, σ. 181, Ν. Ζήκος, Μικρό Σούλι, ΑΔ 36, 1981, Β2, σ. 357, J. Lefort, ό.π., ΤΜ 9, 1985, σ. 200 και Μ.Οτατζής, Ένα μιλιάριο από το Μικρό Σούλι Σερρών: συμβολή στη μελέτη της πορείας της Εγνατίας Οδού, Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ.113 -126.
30 Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία., σ. 267, J. Lefort, ό.π., ΤΜ9, 1985, σ. 199-200 και Μ. Οτατζής, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 119-120.
31 Ν. Ζήκος, Ροδολίβος, ΑΔ 36, 1981, σ. 357, ο ίδιος, Προανασκαφικές έρευνες στο Ροδολίβος, Ορφέας τεύχη 8-9, Ιανουάριος - Ιούνιος 1983, σ. 4 -15, Feissel, Recueil, σ. 184 αρ. 220, Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία., σ. 259, J. Lefort, ό.π., ΤΜ 9, 1985, σ. 195-199 και Ζαφειρίου, Επιγραφές, σ. 174 αρ. 15.
32 Χ. Κουκούλη, Αγγίστα, ΑΔ 24, 1969, Β2, σ. 352, Pallas, Monuments, σ. 90 αρ. 55, Kωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 232, Στ. Δαδάκη, Αγγίστα, ΑΔ 50, 1995, Β2, σ. 679-681 και 54, 1999, Β2, σ. 726-727 (Αγγίστα), Κ. Περιστέρη - Θ. Σαλονικιός - Β. Χαλκιοπούλου, ό.π., ΑΕΜΘρ 19, 2005, σ. 123 (Γάζωρος), J. Lefort, ό.π., ΤΜ 9,1985, σ. 200, Μ. Οτατζής, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 117-118 (Παλαιοκώμη) και Feissel, Recueil, σ. 185 αρ.221, J. Lefort, ό.π., σ. 199, Ζαφειρίου, Επιγραφές, σ. 174 αρ. 14 (Πρώτη).
33 Α. Γλαβίνας, Το Μοναστήρι της Εικοσιφοίνισσας, ΕΕΘΣ του ΑΠΘ, Τμήμα Θεολογίας 2, 1994, σ. 17 και Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 67-68, όπου και σχολιάζονται γνωστές περιπτώσεις παλαιοχριστιανικών μονών της Θεσσαλονίκης , της Βέροιας και της Θάσου.
34 Κωνσταντακοπούλου, Ιστορική γεωγραφία, σ. 232, 233, 268 και 306 ( Αχλαδοχώρι, ¶γιο Πνεύμα, Νέο Σούλι και Ορεινή), Ν. Ζήκος, Παλαιόκαστρο, ΑΔ 39, 1984, Β, σ. 284, Μ. Ζαφειρίου, ό.π., Σερ Χρον 13, 1998, σ. 50 (Χουμνικό) και Στ. Δαδάκη, Νεοχώρι Σιντικής, ΑΔ 43, 1988, Β2, σ. 447.
35 Βλ. σχετικά και τις επισημάνσεις των Ch. Bakirtzis, The End of Antiquity in Eastern Macedonia, Αρχαία Μακεδονία VI, τόμ . Αος, σ. 123-128, Χ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη - Σ. Σαμαρτζίδου - A. Dunn - R. Catling - Χ. Τζιάβου - Χ. Αναγνώστου, Αρχαιολογικές και γεωλογικές έρευνες στο Δέλτα του Στρυμόνα, ΑΕΜΘρ 10, 1996, τόμ. Βος, σ. 646-648 (Κουκούλη - Χρυσανθάκη., Δέλτα Στρυμόνα) και Ζαφειρίου, Ζητινός, σ. 47-48.
36 Για την ιστορία της πόλης κατά τη βυζαντινή περίοδο, βλ. Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 233-259 και 288-298, Ε. Στρατής, ό.π., Σέρρες 2000 (1909), σ. 30- 80, Π. Πέννας, ό.π., Αθήναι 1938, σ. 14-19, Ν. Νικολάου, ό.π., Θεσσαλονίκη 1964, σ. 32-36, Α. Ξυγγόπουλος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1965, σ. 1-21, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 51-57, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 11-17, 43-53 και 103-170, Στ. Δαδάκη, Η βυζαντινή οχύρωση των Σερρών, Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 175-196 και Λ. Μαυρομμάτης, Οι Σέρρες και η περιοχή τους στα τέλη του Μεσαίωνα, Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 239-284. Μια φανταστική, τέλος, εικόνα της υστεροβυζαντινής πόλης αποκαθιστά με βάση τις αναφορές πηγών του 14 ου αιώνα ο P. Odorico, Eικόνα μιας πλασματικής πόλης: οι Σέρρες από τα αρχεία, Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Βος, σ. 633-648, όπου και όλη η σχετική βιβλιογραφία.
37 Α. W. Dunn, ό.π., ΑΚΙΒ ΧVI, τόμος ΙΙ/4, 1982, σ. 605-614, Ν. Ζήκος, Παλαιοχριστιανική και βυζαντινή Αμφίπολις, Αθήνα 1989, σ. 6 και 22-23, Ι. Παπάγγελος, Ο πόρος του Μαρμαρίου, Μνήμη Δ. Λαζαρίδη, σ. 332- 350, Κουκούλη - Χρυσανθάκη., Δέλτα Στρυμόνα, σ. 648, 653-654, Ν. Ζήκος, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 312-314 και Α. Dunn, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 339-360.
38 A. W. Dunn, ό.π., ΑΚΙΒ ΧVI, τόμος ΙΙ/4, 1982, σ. 605-614, A. Dunn, ό.π., Μνήμη Δ. Λαζαρίδη, σ. 327-329, Κουκούλη - Χρυσανθάκη., Δέλτα Στρυμόνα, σ. 639-654 και A. Dunn, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 339-360.
39 Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 136-137 και Α. Dunn, ό.π., Μνήμη Δ. Λαζαρίδη, σ. 325-327.
40 Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 131-132, ο ίδιος, Ιστορική γεωγραφία, σ. 134, Ν. Μουτσόπουλος, ό.π., ΕΕΠΣ του ΑΠΘ, Τμήμα Αρχιτεκτόνων 10, 1986, σ. 163-338 και Ι. Πραζιούτης, Η Ζίχνη διά μέσου των αιώνων, Νέα Ζίχνη 1992, σ. 48-64.
41 Για τη θέση των οικισμών και την ταύτιση τους με γνωστά χωριά και τοπωνύμια της περιοχής Ζίχνης βλ. Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια της Μακεδονίας, σ. 87-94, Θεοδωρίδης, Πίνακας τοπογραφίας, σ. 336- 429, όπου παρατίθεται αλφαβητικός πίνακας των τοπωνυμίων και Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 21-30.
42 Για τις Εζεβές (Εζεβά , Έζοβα), σημερινή Δάφνη, βλ. Α. Αγγελόπουλος - Ι. Μπάκας, Συμβολή στην Εκκλησιαστική Ιστορία της Βισαλτίας, Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 97-112, Α. Γλαβίνας, Η επισκοπή Εζεβών, Ιστορικογεωγραφικά 5, 1995, σ. 57-71, Ν. Ζήκος, Εζεβαί: ένας βυζαντινός οικισμός στο κάτω τμήμα της κοιλάδας του Στρυμόνα, Μνήμη Μανόλη Ανδρόνικου, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 77-104 και Ζαφειρίου, Ζητινός, σ. 25-29 και 34-41. Για τα υπόλοιπα βυζαντινά τοπωνύμια της Βισαλτίας βλ.Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια της Μακεδονίας, σ. 82-84, Θεοδωρίδης, Πίνακας τοπογραφίας, σ. 336-429, Γ. Καφταντζής, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 79-85, ο ίδιος, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 17-21, Π. Βλαχάκος, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Βος, σ. 575- 580 και Ζαφειρίου, Ζητινός, σ. 84-111.
43 Θεοχαρίδης, Κατεπανίκια της Μακεδονίας., σ. 94-97, Θεοδωρίδης, Πίνακας τοπογραφίας, σ. 336-429, Α. Dunn, ό.π., Μνήμη Δ. Λαζαρίδη, σ. 319- 322 (περιοχή Αχλαδοχωρίου - Σιδηροκάστρου) και Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, σ. 30-40.
44 Γενικά για τη θέση , την ιστορία και την ονομασία της μονής βλ. Ε. Στρατής, ό.π., Σέρρες 2000 (1909), σ. 78. 79, 89, Κ. Ζησίου, ό.π.,, ΠΑΕ 1913, σ.184-203, Δ. Λαζαρίδης, Μονή Εικισιφοινίσσης Παγγαίου, ΑΔ 19, 1964, Β3, σ. 374-375, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, σ. 258-277 αρ. 420-471, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 148-150, Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 398, Α. Γκισδαβίδης, Τα τοπωνύμια της Μακεδονίας: Παναγία η Εικοσιφοίνισσα, ΠΗ 19, 1993, σ. 40-42, Νομός Σερρών, Πρόσκληση γνωριμίας, σ. 153, Β. ¶τσαλος, Η ονομασία της Ιεράς Μονής της Παναγίας της Αχειροποιήτου του Παγγαίου, της επονομαζομένης της Κοσινίτσης ή της Εικοσιφοινίσσης, Δράμα - Θεσσαλονίκη, 1994, Α. Γλαβίνας, ό.π., ΕΕΘΣ του ΑΠΘ, Τμήμα Θεολογίας 2, 1994, σ. 11-111, Κόκορης , Μοναστήρια, σ. 176, Λέκκος, Μοναστήρια, σ. 36-39, Ν. Κωνσταντινίδου, Η επωνυμία της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας, ΠΗ 20, 1994, σ. 102, Καθημερινή, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 5, 7-9, 32, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 65-103, Ι. Πραζιούτης, ό.π., Νέα Ζίχνη, 1998, σ. 89-93, Κ. Κοντός, Ιστορία της Αλιστράτης, Θεσσαλονίκη 2003, σ. 105-109.
45 Α. Γλαβίνας, ό,π., σ. 17-18 και Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 67-71.
46 Α. Γλαβίνας, ό.π., σ. 18 και Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 72-74.
47 Α. Γλαβίνας, ό.π., σ. 19 και Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 74-77.
48 Α. Γλαβίνας, ό.π., σ. 25-26 και Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 77-84.
Για την ιστορία των 'χαμένων' χειρογράφων της μονής βλ. Β. ¶τσαλος, Τα χειρόγραφα της Ιεράς Μονής Κοσίνιτσας (ή Εικοσιφοίνισσας) του Παγγαίου, Δράμα 1990, Γ. Παπάζογλου, Χειρόγραφα της Εικοσιφοινίσσης και του Τιμίου Προδρόμου Σερρών στο Ινστιτούτο I. Dujcev της Σόφιας, Θεσσαλονίκη 1990, ο ίδιος, Τα χειρόγραφα της Εικοσιφοινίσσης: κατάλογοι και καταγραφές, Αθήνα 1991, Β. Κατσαρός, Θεωρία για τη συνολική επιστημονική διευθέτηση του ζητήματος της ιστορίας των Συλλογών ελληνικών χειρογράφων των Μονών Παναγίας Αχειροποιήτου του Παγγαίου, της επονομαζομένης Κοσινίτσας (νεώτ. Εικοσιφοινίσσης) και του Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Βος, σ. 649-757, ο ίδιος, Τα χειρόγραφα των μονών Τιμίου Προδρόμου Σερρών και Παναγίας Αχειροποιήτου του Παγγαίου (Κοσίνιτσας). Η ιστορία των αριθμών, Σέρρες 1995.
49 Α. Γλαβίνας, ό.π., σ. 26 και Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 84-85.
50 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 308-329, Γ. Λαμπάκης, ό.π., ΔΧΑΕ Περίοδος Α', τόμος 5, 1905, σ. 73 - 84, Ε. Στρατής, ό.π., Σέρρες 2000 (1909), σ. 35, 54-59, 62, 74-78, 88, Κ. Ζησίου, ό.π., ΠΑΕ 1913, σ. 160-183, Ε. Στρατής, Η ιερά μονή του Τιμίου Προδρόμου παρά τας Σέρρας, ΔΧΑΕ Περίοδος Β', τόμος 3, 1926, σ. 3-13, Η. Μαστρογιαννόπουλος, ό.π., Αθήναι 1958, σ. 88-89, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Αος,, σ. 216- 257 αρ. 343-419, Ν. Πέτροβιτς, Η Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Σερ Χρον 5, 1969, σ. 191-201, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 64-70, Α. Στρατή, Η Μονή του Τιμίου Προδρόμου στις Σέρρες, Αθήνα 1989, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89, Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 380-386, Στ. Ούτσιου, Ιστορία της Ιεράς Μονής του Τιμίου Προδρόμου, Διπλωματική εργασία, Σέρρες 1992, Νομός Σερρών, Πρόσκληση γνωριμίας, σ. 154, Ξ. Σαββοπούλου - Κατσίκη, Το οικοδομικό χρονικό της Ιερά Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών: σωζόμενες επιγραφικές μαρτυρίες, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Βος, σ. 367-381, Κόκορης, Μοναστήρια, σ.172, Λέκκος, Μοναστήρια, σ. 45-49, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 70-77, 94-96 και 371, Καθημερινή, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 5-7, 32, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 355-402.
Για τις τοιχογραφίες της μονής και των παρεκκλησίων της βλ. Ε. Κουρκουτίδου - Νικολαϊδου, Μονή Τιμίου Προδρόμου, ΑΔ 28, 1973, Β2, σ. 501 (παρεκκλήσιο Γενεσίου του Προδρόμου, Προδρομούδι) και 505 (παρεκκλήσιο Αγίας Παρασκευής), Α. Ξυγγόπουλος, Αι τοιχογραφίαι του καθολικού της Μονής Προδρόμου παρά τας Σέρρας, Θεσσαλονίκη 1973, Α. Στρατή, Σέρρες: Μονή Τιμίου Προδρόμου, ΑΔ 38, 1983, Β2, σ. 332 (παρεκκλήσιο Ταξιάρχη), η ίδια, Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του παρεκκλησίου της Σύναξης των Ταξιαρχών στη μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Κληρονομία 15, 1983, σ. 211-268, η ίδια, Μονή Τιμίου Προδρόμου, ΑΔ 42, 1987, Β2, σ. 460 (τοιχογραφίες στο μακρυναρίκι και τον εξωνάρθηκα του καθολικού), η ίδια, ό.π., Αθήνα 1989, σ.12-23, η ίδια, Σέρρες, Μονή Τιμίου Προδρόμου, ΑΔ 47, 1992, Β2, σ. 508-509 (παρεκκλήσιο Γενεθλίου του Προδρόμου, Προδρομούδι), Σ. Κίσσας, Οι παλαιότερες τοιχογραφίες του εξωκκλησίου της Παναγίας στη Μονή Προδρόμου Σερρών, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Βος, σ. 407-414, Α. Στρατή, Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του Μακρυναρικίου (1630) στο καθολικό της Ι. Μ. Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Βος, σ. 415-437, Ξ. Σαββοπούλου - Κατσίκη, Το εξωκκλήσι του Ταξιάρχη στους ελαιώνες της Ι. Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Σερ Αν 2, 1993-1994, σ. 57-72, Α. Στρατή, Οι τοιχογραφίες του αρχονταρικίου στην Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Μακεδονικά,29, 1994, σ. 275-294, η ίδια, Οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου του Γενεθλίου του Προδρόμου στην Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, ΔΧΑΕ περ. Δ', τ. 19, 1996-1997, σ. 237-249, η ίδια, Ζωγραφικό εργαστήριο του 18 ου αιώνα στην περιοχή Σερρών και Νιγρίτας, Μνήμη Μανόλη Ανδρόνικου, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 327-337 (παρεκκλήσιο του Αγίου Σπυρίδωνος), η ίδια, Παρατηρήσεις στις παλαιότερες τοιχογραφίες του καθολικού της Ι. Μ. Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Βυζαντινά 20, 1999, σ. 343-366 και, η ίδια, Παρατηρήσεις στο παλαιότερο στρώμα των τοιχογραφιών στο μακρυναρίκι του καθολικού της Ι.Μ. Τιμίου Προδρόμου Σερρών, ΔΧΑΕ Περίοδος Δ', τόμος 22, 2001, σ. 321-332.
51 Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 64-66, Α. Στρατή, ό.π., Αθήνα 1989, σ. 6-8 και Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 356-361.
52 Α. Στρατή, ό.π., Αθήνα 1989, σ. 8-9.
53 Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 364-375.
54 Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 376 -378.
Για το αρχείο της μονής, τη σημασία του για τη μεσαιωνική και νεότερη ιστορία της περιοχής και τέλος τις προσπάθειες ταύτισης και ανασύστασης του χαμένου υλικού, βλ. Χριστοφόρος, Προσκυνητάριον της εν Μακεδονία παρά τη πόλει των Σερρών Σταυροπηγιακής Ιεράς Μονής του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, εν Λειψία, 1904, ο ίδιος, Κατάλογος χειρογράφων της παρά τας Σέρρας Ιεράς και Σταυροπηγιακής Μονής Ιωάννου του Προδρόμου, Νέος Ποιμήν, τ. 4-5, 1920, σ. 193-208, 338-353, τ. 1-2, 1921, σ. 89-93, 325-334, 459-466, 717-726, τ. 1-2, 1922, σ. 40-49, Λ. Πολίτης, Τα εκ Σερρών χειρόγραφα εν τη Εθνική Βιβλιοθήκη, Ελληνικά 4, 1931, σ. 525-526, Α. Guillou, Les archives de Saint - Jean - Prodrome sur le mont Menecee, Paris, 1955, I. Dujcev, Cartulary A of the Saint John Prodromos Monastery, London 1972, Γ. Παπάζογλου, ό.π., Θεσσαλονίκη 1990, Β. Κατσαρός - Χ. Παπαστάθης, Ο Νέος Μέγας Κώδιξ της Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Σερ Αν 1, 1992, σ. 172-220, Β. Κατσαρός, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Βος, σ. 649-757, A. Guillou, Le codex B du monastere Saint - Jean - Prodrome (Serres): un memorial pour l' Histoire medievale et moderne de la Macedoine (XIIIe-XIXe s.), Σύμμεικτα 9 Α, 1994, σ. 219-238 και Β. Κατσαρός, ό.π., Σέρρες 1995.
55 Βλ. παραπάνω, σημ. 24 και 25, στη σχετική με την παλαιοχριστιανική περίοδο της πόλης των Σερρών
αναφορά μας.
Για τη γενικότερη ιστορία του μνημείου βλ. Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 233-235, 247-251, 256-259, 264-267 και 271-272, Γ. Λαμπάκης, ό.π., ΔΧΑΕ Περίοδος Α', τόμος 5, 1905, σ. 43-54, Ε. Στρατής, ό.π., Σέρρες 2000 (1909), σ. 36, 37, 44, 45, Κ. Ζησίου, ό.π., ΠΑΕ 1913, σ. 157, Α. Ξυγγόπουλος, ό.π., ΓΠ 3, 1919, σ. 912-917, Π. Πέννας, ό.π., Αθήναι 1938, σ.180-185, Α. Ορλάνδος, ό.π., ΑΒΜΕ 5, 1939/1940, σ. 153-166, ο ίδιος, ό.π., ΕΕΒΣ 19, 1949, σ. 259-271, Η. Μαστρογιαννόπουλος, ό.π., Αθήναι 1958, σ. 88-89, Ν. Νικολάου, ό.π., Θεσσαλονίκη 1964, σ. 37-43, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Αος, σ. 133-154 αρ. 88-141, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 59-62, Γ. Καφταντζής, Οι Σέρρες άλλοτε και τώρα, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 239-254, Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 376-379, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 88, ο ίδιος, Ο παλαιός Μητροπολιτικός Ναός Σερρών: ο Ναός των Αγίων Θεοδώρων, Σίρις 3, 1992, σ. 67-76, Νομός Σερρών, Πρόσκληση γνωριμίας, σ. 151, Κ. Παπακυριάκος, ό.π., Σερ Χρον 15, 2004, σ. 112-113.
56 Π. Πέννας, ό.π., Αθήναι 1938, σ. 180, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 60, Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 376.
57 Π. Πέννας, ό.π., Αθήναι 1938, σ. 181 - 183, Α. Ορλάνδος, ό.π., ΕΕΒΣ 19, 1949, σ. 259-271, Τζανακάρης, ό.π., σ. 376-377.
58 Π. Πέννας, ό.π., Αθήναι 1938, σ. 183-184, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Αος, σ. 145-151 αρ. 117, 131 και 133, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 62.
59 Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 61, Τζανακάρης, ό.π., σ. 378-379, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Γος, σ. 103.
60 Γ. Καφταντζής, ό.π., Θεσσαλονίκη 1985, σ. 238-239.
61 Χ. Μπακιρτζής, ό.π., ΑΔ 33, 1978, Β2, σ. 315 και Α. Στρατή, Ζωγραφικές μαρτυρίες του 12 ου αιώνα στην Ανατολική Μακεδονία, ΔΧΑΕ, Περίοδος Δ', τόμ. 24, 2003, σ. 200-201.
62 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 240-242, Γ. Λαμπάκης, ό.π., ΔΧΑΕ, Περίοδος Α', τόμος Εος, 1905, σ. 71-73, Κ. Ζησίου, ό.π., ΠΑΕ 1913, σ. 159, Α. Ξυγγόπουλος, ό.π., ΓΠ 3, 1919, σ. 914-915, Π. Πέννας, ό.π., Αθήναι 1938, σ. 186, Α. Ξυγγόπουλος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1965, σ. 22-45, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Αος, σ. 179-180 αρ. 218-225, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 57-59, Γ. Καφταντζής, ό.π., Θεσσαλονίκη 1985, σ. 255-258, Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 402-405, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 88-89, Νομός Σερρών, Πρόσκληση γνωριμίας σ. 150, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 103.
63 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 294-298, Γ. Λαμπάκης, ό.π., ΔΧΑΕ, Περίοδος Α', τόμος Εος, 1905, σ. 70-71, Κ. Ζησίου, ό.π., ΠΑΕ 1913, σ. 158, Α. Ξυγγόπουλος, ό.π., ΓΠ 3,1919, σ. 917, Π. Πέννας, ό.π., Αθήναι 1938, σ. 185-186, Α. Ξυγγόπουλος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1965, σ. 61-71, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, σ. 172-179 αρ. 199-217, Ν. Πέτροβιτς, ¶γιος Γεώργιος ο Κρυονερίτης Σερρών, Σερ Χρον 5, 1969, σ. 202-222, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 62-64, Γ. Καφταντζής, ό.π., Θεσσαλονίκη 1985, σ. 229-234, Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 387-389, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89, Νομός Σερρών, Πρόσκληση γνωριμίας, σ. 153, Κόκορης , Μοναστήρια, σ. 174, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 103, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 275-285.
64 Π. Σαμσάρης, ¶γνωστο βυζαντινό μετόχι της Μονής Χελανδαρίου στις Σέρρες: η μονή Αγίου Νικολάου Καμενικαίας, Μακεδονικά 26, 1988, σ. 191-219, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 327-335.
65 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 290-291, Γ. Λαμπάκης, ό.π., ΔΧΑΕ, Περίοδος Α', τόμος Εος, 1905, σ. 64-70, Ε. Στρατής, ό.π., Σέρρες 2000 (1909), σ. 83, Π. Πέννας , ό.π., Αθήναι 1938, σ. 179, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, σ. 206-209, αρ. 317-326, Γ. Καφταντζής, ό.π., Θεσσαλονίκη 1985, σ. 235-236, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89, Β. Χριστοφορίδης, Το μετόχι της μονής Εικοσιφοίνισσας στις Σέρρες, Παναγία η Ηλιόκαλη, Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Βος, σ. 525-536, Κόκορης, Μοναστήρια, σ. 176-177, Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 106-115, Κ. Παπακυριάκος, ό.π., Σερ Χρον 15, 2004, σ. 113.
66 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 254, Γ. Λαμπάκης, ό.π., ΔΧΑΕ, Περίοδος Α', τόμος Εος, 1905, σ. 64, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Αος, σ. 161-165 αρ. 167-182, ο ίδιος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1985, σ. 234, Κόκορης, Μοναστήρια, σ. 174, Παπακυριάκος Αρχαιότητες, σ. 89, Στ. Δαδάκη, Σέρρες, ναός Αγίου Ιωάννου (Προδρομούδι), ΑΔ 47, 1992, Β2, σ. 504-505, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 103, Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 353-355.
67 Ε. Στρατής, ό.π., ΔΧΑΕ Περίοδος. Β', τόμος Γος, 1926, σ. 13-14, Μ. Μιχαηλίδης, Ελαιών Σερρών, ΑΔ 24, 1969, Β2, σ. 359, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 110-112, Ε. Τσιγαρίδας, Περί του ναού του Αγίου Νικολάου Σερρών, ΑΑΑ 4, 1971, τ. 1, σ. 54-57, Α. Μπακιρτζής - Στ. Δαδάκη, Ελαιώνας: ναός Αγίου Νικολάου, ΑΔ 46, 1991, Β2, σ. 347-348, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89 και Α. Στρατή, ό.π., ΔΧΑΕ Περίοδος Δ', τόμος ΚΔ, 2003, σ. 198-200.
68 Π. Σαμσάρης, ¶γνωστη βυζαντινή τοιχογραφία στην περιοχή των Σερρών, Βυζαντινά 14, 1988, σ. 399-412, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 269-270.
69 Ε. Κουρκουτίδου - Νικολαϊδου, Χιονοχώρι, ΑΔ 27, 1972, Β2, σ. 577-578, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 110, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89, Νομός Σερρών, Πρόσκληση γνωριμίας, σ. 158 και Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 261-265.
70 Ε. Στίκας, Ανασκαφή Αμφιπόλεως, ΠΑΕ 1962, σ. 42 και 1964 σ. 41, E. Stikas, ό.π., Corsi 1972, σ. 299, Ν. Ζήκος, ό.π., Αθήνα 1989, σ. 12 και Κουκούλη - Χρυσανθάκη., Δέλτα Στρυμόνα, σ. 654 σημ. 70.
71 Α.Στρατή, Δέλτα Στρυμώνος, ΑΔ 47, 1992, Β2, σ. 517-519, η ίδια, Ανασκαφή βυζαντινού ναού στο Δέλτα του Στρυμόνα, κοντά στην Αμφίπολη, ΑΕΜΘρ 7, 1993, σ. 485-498, Κουκούλη - Χρυσανθάκη., Δέλτα Στρυμόνα, σ. 648, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 326, Ι. Πραζιούτης, ό.π., Νέα Ζίχνη 1998, σ. 48, Ζαφειρίου, Ζητινός, σ. 111 και Α. Στρατή, Ζωγραφικές μαρτυρίες του 12 ου αιώνα στην Ανατολική Μακεδονία, ΔΧΑΕ, Περίοδος Δ', τόμος ΚΔ, 2003, σ. 196-198, όπου σχολιάζονται σπαράγματα τοιχογραφιών του Βου μισού του 12 ου αιώνα, που εντοπίσθηκαν στα ερείπια του κτιρίου.
72 Στ. Δαδάκη, Αναστασιά, ΑΔ 50, 1995, Β2, σ. 672-673, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 177-181 και Ι. Πραζιούτης, ό.π., Νέα Ζίχνη 1998, σ. 137-138.
73 Στ. Δαδάκη, ό.π., σ. 673 και Πασχαλίδης - Στρατής, ό.π., σ. 183-184.
74 Χ. Μπακιρτζής, Ζίχνη, ΑΔ 35, 1980, Β2, σ. 438 και Ν. Μουτσόπουλος, ό.π., ΕΕΠΣ του ΑΠΘ, Τμήμα Αρχιτεκτόνων 10, 1986. σ. 177-211.
75 Θ. Παπαζώτος, ό.π., Μακεδονικά 16, 1976, σ. 252-267, Ν. Ζήκος, ό.π., Ορφέας, τ. 8-9, Ιανουάριος - Ιούνιος 1983, σ. 19 και Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 189, 207-208.
76 Ν. Ζήκος, ό.π., Ορφέας, τ. 8-9, Ιανουάριος - Ιούνιος 1983, σ. 19, 21-24, 27-31, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 185-189, 209-210 και 216-219.
77 J. Lefort, ό.π., ΤΜ 9, 1985, σ. 197 σημ. 9 και 199 σημ. 14, 15.
78 Ε. Παπαθεοφάνους - Τσουρή, Αηδονοχώρι, ΑΔ 49, 1994, Β2, σ. 638-640, Στ. Δαδάκη, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 164 σημ. 10
79 Ι. Παπασυμεών, Ο Βασίλειος Καραπέπερας και το αδελφάτο 'Ιωάννης ο Πρόδρομος', Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 181-185, Ιωσήφ Γέροντος, Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Αηδονοχωρίου. Φιλολογική επιμέλεια Ι. Παπασυμεών, Αηδονοχώρι 1994, σ. 5-7, Παϊσιος Κουτλουμουσιανός, Τα μετόχια της Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου στο Νομό Σερρών. Διπλωματική εργασία, ¶γιον Όρος 1995, σ. 78-89, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 347-353.
80 Ιωσήφ Γέροντος, ό.π., σ. 5-7, Παϊσιος Κουτλουμουσιανός, ό.π., σ. 70-79, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 298-300, Στ. Δαδάκη, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 168-169 σημ. 16.
81 Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 316-321, Ν. Ζήκος, ό.π., Μνήμη Μανόλη Ανδρόνικου, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 88-92, ο ίδιος, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Αος, σ. 317-318, 320.
82 Ν. Ζήκος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1997, σ. 85-88, ο ίδιος, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Αος, σ. 317-320.
83 Ν. Ζήκος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1997, σ. 84, 92-93, ο ίδιος, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμ. Αος, σ. 317-318, Ζαφειρίου, Ζητινός, σ. 26-28.
84 Στ. Δαδάκη, Καστρί, ΑΔ 44, 1989, Β2, σ. 391-392, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 413-415 και Στ. Δαδάκη, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 176-177.
85 J. Lefort, Archives de l' Athos II: Actes d' Esphigmenou, Paris 1973, σ. 160, Α. Αγγελόπουλος - Ι. Μπάκας, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 106-107, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 287 (όπου αντίστοιχα προτείνεται η ταύτιση του παραπάνω ναού με τους ομώνυμος ναούς των μετοχίων που διατηρούσε την ίδια εποχή η μονή Εσφιγμένου στα γειτονικά χωριά Ζίντζος, σημερινό Σιτοχώρι και Αχινός), Μ. Ζαφειρίου, ό.π., Σερ Χρον 13, 1998, σ. 51-52,71 και Ζαφειρίου, Ζητινός, σ. 31, 92-93.
86 Στ. Δαδάκη, Αχλαδοχώρι, ΑΔ 46, 1991, Β2, σ. 350-351.
87 Στ. Δαδάκη, Κάτω Πορόϊα, ΑΔ 50, 1995, Β2, σ. 672.
88 Χ. Μπακιρτζής, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 42, 1987, Β2, σ. 464, Στ. Δαδάκη, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 43, 1988, Β2, σ. 440-441, η ίδια, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 44, 1989, Β2, σ. 383-385.
89 Χ. Κουκούλη, ΑΔ 22, 1967, Β2, σ. 427, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 178, Α. Τολούδη, ό.π., Σιδηρόκαστρο, 1983, σ. 148, 153 και Χ. Μπακιρτζής, Σιδηρόκαστρο, ΑΔ 40, 1985, Β, σ. 280.
90 Κ. Παπακυριάκος, Ιστορία του Ιερού Ναού της Αγίας Παρασκευής της Κοινότητας Αγίου Πνεύματος, ¶γιο Πνεύμα Σερρών, 2005, σ. 30 (ίχνη βυζαντινού ναού στο λόφο Γκραντήσκο), Κ. Τρυφερούλης, Ιστορικοαρχαιολογικά Νέου Σουλίου, Σερ Χρον 4, 1961, σ. 307 (θεμέλια και αρχιτεκτονικά μέλη αρχαίου βυζαντινού ναού κοντά στο παρεκκλήσιο του Τιμίου Προδρόμου), Στ. Δαδάκη, ¶νω Χριστός, ΑΔ 43, 1988, Β2, σ. 447 και Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 416-419 (λείψανα τοίχων και όστρακα υστεροβυζαντινών χρόνων σε μεγάλη έκταση γύρω από το σημερινό ναό της Αγίας Παρασκευής, κάνουν πιθανή την αναζήτηση στο χώρο αυτό της θέσης του βυζαντινού ναού του Σωτήρος Χριστού, κτήματος της μονής Τιμίου Προδρόμου στο χωριό Γαστιλέγκους τον 14 ο ήδη αιώνα).
91 X. Mπακιρτζής, Αγγίστα, ΑΔ 43, 1988, Β2, σ. 442 (ίχνη εγκατάστασης στην κορυφή του λόφου Παλιοκώστρα <Παλιόκαστρο>), Κ. Περιστέρη - Θ. Σαλονικιός - Β. Χαλκιοπούλου, ό.π., ΑΕΜΘρ 19, 2005, σ. 123 (ευρήματα στο λόφο του Αγίου Αθανασίου στην Γάζωρο), Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμ. Αος, σ. 347 (ερείπια άγνωστου ναού στη βόρεια πλευρά του χωριού Δραβήσκος), Σαμσάρης, Ιστορική Γεωγραφία, σ. 181(όστρακα βυζαντινών χρόνων στη θέση Πύργος Ζαβερνίκειας), Χ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη, Ηλιοκώμη, ΑΔ 25, 1970, Β2, σ. 403, Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 241 (ερείπια μοναστηριακού ναού βυζαντινών πιθανά χρόνων στη θέση Καϊλές, ανατολικά της Ηλιοκώμης), Β. Πούλιος, Νέα Ζίχνη, ΑΔ 47, 1992, Β2 σ. 475 (κεραμεική υστεροβυζαντινών χρόνων κοντά στην εκκλησία του Προφήτη Ηλία), Χρ. Παπουτσάκης, Νέες απόψεις για τις βραχογραφίες στο Μακεδονικό χώρο, Αρχαία Μακεδονία ΙΙ, Θεσσαλονίκη 1973, σ. 364, Ν. Μουτσόπουλος, Τα ακιδογραφήματα του Παγγαίου, Σερ Χρον 12, 1996, σ. 50-51 (βραχογραφίες σε σπήλαια της περιοχής Παλαιοκώμης, δυτικό Παγγαίο), Ν. Ζήκος, Τούμπα, ΑΔ 38, 1983, Β2, σ. 333 (ανασκαφή τάφου υστεροβυζαντινής ή πρώιμης μεταβυζαντινής περιόδου στην αυλή του ναού του Αγίου Αθανασίου).
92 Bellier ..., Paysages de Macedoine, σ. 151-152 και Μ. Ζαφειρίου, ό.π., Σερ Χρον 13, 1998, σ. 52 (ερείπια του βυζαντινού και μεταβυζαντινού μετοχίου της μονής Χιλανδαρίου, δυτικά του μεταβυζαντινού ναού του Αγίου Κωνσταντίνου στον Γεωργηλά), Σ. Δουκατά, Δημητρίτσι, ΑΔ 52, 1997,Β3, σ. 889 (όστρακα βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων σε κοντινή τοποθεσία βορειοδυτικά του χωριού).
93 Α. Τολούδη, ¶γκιστρο, ΠΗ 4, 1978, σ. 156 (βυζαντινά λουτρά), Χ. Κουκούλη, Αχλαδοχώρι, ΑΔ 23, 1968, Β2, σ. 360 (λείψανα οικισμού ρωμαϊκών και βυζαντινών χρόνων στους πρόποδες του όρους Αλή Μποτούς, βορειοανατολικά του χωριού), Γ. Λιάος, Το Νέο Πετρίτσι και η ιστορία του, Σερ Χρον 2, 1957, σ. 212 (τμήμα βυζαντινών λουτρών κοντά στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου).
94 Περιγραφή των Σερρών, δημογραφικά στοιχεία καθώς και γενικότερες πληροφορίες για την κατάσταση που επικρατεί στην πόλη την περίοδο αυτή, βλ. στους Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 233-259 και 288-298 (η πόλη και τα προάστια της κατά τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους μέσα από την καταγραφή των μνημείων της), Ε. Στρατή, ό.π., Σέρρες 2000 (1909), σ. 80-94, Π. Πέννα, ό.π., Αθήναι 1938, σ. 23-128, Stojanovski, Turski dokumenti, σ. 155-165 (μέσα 15 ου αιώνα), Γ. Καφταντζή, Η Σερραϊκή Χρονογραφία του Παπασυναδινού, Σέρρες 1989 (χρονικό των μέσων του 17 ου αιώνα), Τ. Καραναστάση, Ένας νεομάρτυρας στις Σέρρες του Βου μισού του 15 ου αιώνα, Βυζαντινά 16, 1991, σ. 197-262 (κυρίως στις σ. 215-231), Γ. Κόκκινο, ό.π., Σερ Αν 2, 1993 - 1994, σ. 81-85 (στοιχεία για την μετά τον 15 ο αιώνα περίοδο της πόλης), Καφταντζή, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 246-250 (15 ος - 16 ος αιώνας), 268-299 (19 ος αιώνας), Σ. Πετμεζά, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 287-293, 308 (15 ος - 16 ος αιώνας), Balta, Les vakifs de Serres, σ. 91-147, 249-273 και Δημογραφική διάρθρωση και οικιστική δομή της πόλης των Σερρών τον 15 ο και 16 ο αιώνα, Σερ Χρον 14, 2002, σ. 13-32.
Για το Μελένικο βλ. Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 302, Stojanovski, Turski dokumenti, σ. 54, 57, 65, Σ. Πετμεζάς, ό.π., σ. 288, 292, 310 και Κ. Χιώλος, Μελένικον. Εθνικό και πολιτιστικό κέντρο του Ελληνισμού, Σερ Χρον 12, 1996, σ. 111-128, ενώ τέλος για το Σιδηρόκαστρο βλ. Stojanovski, Turski dokumenti, σ. 70-81, Α. Τολούδη ό.π., Σιδηρόκαστρο 1983, σ. 56-58, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 239-240 και Σ. Πετμεζάς , ό.π., σ. 288, 309.
95 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 299-300 (Έζιοβα - Εζιοβά - Εζεβαί, Ζίχνα - Ζίχναι), 305 (Καισαρόπολις), Παπαθανασίου, Ιστορία της Βισαλτίας, σ. 58-65 (Έζοβα), Stojanovski, Turski dokumenti, σ. 219, 351-355 (Γιέζοβο, Ζίχνα), Bellier..., Paysages de Macedoine, σ. 147 (Έζοβα), Σ. Πετμεζάς, ό.π., σ. 288, 292, 309 (Ζίχνα), Βalta, Les vakifs de Serres, σ. 117-119, 163-166 και 238-240 (Έζοβα, Ζίχνη). Ο οικισμός Κεσερέμπολι που καταγράφεται στην περιοχή της Ζίχνης με βάση την αναφορά του οθωμανικού απογραφικού καταστίχου των μέσων του 15 ου αιώνα που σχολιάζει ο Stojanovski (ό.π., σ. 308), ταυτίζεται πιθανά με την βυζαντινή Καισαρόπολη. Για τις αλλαγές που παρατηρούνται στο οικιστικό πλαίσιο της περιοχής της Χρυσούπολης και των εκβολών του Στρυμόνα γενικότερα κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο, αλλαγές που σφραγίζονται με την οργάνωση σε κοντινή απόσταση του κάστρου του Ορφανίου και την εμφάνιση νέων μικρότερων οικιστικών εγκαταστάσεων αγροτοπαραγωγικού χαρακτήρα στις δύο όχθες του ποταμού, βλ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη., Δέλτα Στρυμόνα, σ. 648-654.
96 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 298-308, Stojanovski, Turski dokumenti και Βellier..., Paysages de Macedoine (στα ανάλογα λήμματα), Lowry, Kesislik, σ. 15-26, Γ. Κόκκινος, ό.π., Σερ Αν 2, 1993 - 1994, σ. 75-89, Σ. Πετμεζάς, ό.π., Σέρρες, Πρακτικά, τόμος Αος, σ. 285-310, Balta, Les vakifs de Serres, σ. 149-170, Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Γος, σ. 236-253.
97 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 306-307 (Νιγρίτα, Σύρπα, Τσερπίστα, Δοβίστα, Σαρμουσακλί), Α. Αργυρός, Η Νιγρίτα προ εκατόν πενήντα περίπου ετών, Σερραϊκόν Ημερολόγιον (εκδ. Π.Ν. Πιέρρος - Δ. Λιανόπουλος) 1939, σ. 37-40, Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 121-124 (Δοβίστα), 138-140 (Αλιστράτη), 155-159 (Νιγρίτα), Stojanovski, Turski dokumenti, σ. 176-179 (Σαρμουσακλί), 203 (Σύρπα), 229 (Δοβίστα), 246 (Νιγρίτα) και Bellier., Paysages de Macedoine (στα ανάλογα λήμματα). Bλ επίσης Παπαθανασίου, Ιστορία της Βισαλτίας, σ. 71-89 (Νιγρίτα και Σούρπα), 98-99 (Τερπνή), Δ. Σαμσάρης, Συμβολή στην ιστορία της κοινότητος Εμμανουήλ Παππά, Σέρραι 1970, Ν. Γορούβας, Ο καλλιμάρμαρος και περικαλλής Ι. Ναός του Αγίου Αθανασίου Πεντάπολης, ΠΗ 2, 1976, σ. 59-62, Α. Θηλυκός, Νιγρίτα: πόθεν η ονομασία της, Σερ Χρον 2, 1957, 177-205, ο ίδιος, Η κωμόπολη Τερπνή και τα τοπωνύμιά της Παλιόκαστρο και Γκατζή Ντούμπα, ΠΗ 4, 1978, σ. 57-64, Κ. Χιώλος, Συμβολή στην ιστορία της Αλιστράτης, Σερ Χρον 10, 1989, σ. 47-68, Β. Κάρτσιος, Δοβίστα: μια υστεροβυζαντινή παροικία, Θεσσαλονίκη 1991, Ι. Μπάκας,ό.π., Θεσσαλονίκη 1993 (Νιγρίτα), Ι. Πραζιουτης, Η Αλιστράτη Σερρών, τα σπήλαια της και το φαράγγι του Αγγίτη, Σέρρες 1998, Κ. Χιώλος, Σελίδες από την ένδοξη ιστορία της Αλιστράτης, Θεσσαλονίκη 2001, Κ. Κοντός, Η ιστορία της Αλιστράτης, Θεσσαλονίκη 2003,
98 Ό.π., σημ. 95.
99 Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, σ. 296-297, αρ. 494 (Μονή Αγίας Τριάδος Αγίου Πνεύματος), 333-334 αρ. 563-564 (Μονή Αγίας Παρασκευής Δομήρου), Παπαθανασίου, Ιστορία Βισαλτίας, σ. 115-116 (Μονή Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Αηδονοχωρίου), 118 (Μονή Ταξιαρχών Καστρίου), Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 120-121 (Μονή Αγίας Τριάδος Αγίου Πνεύματος), 139 (Μονή Αγίας Κυριακής Αλιστράτης), ο ίδιος, Η Κοινότης του Αγίου Πνεύματος Σερρών επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1971, σ. 90-94, Στ. Δαδάκη, Νέα Κερδύλια, ΑΔ 45, 1990, Β2, σ. 391, η ίδια, Μοναστηράκι: Μονή Αγίου Γεωργίου, ΑΔ 47, 1992, Β2, σ. 512-513, Ι. Παπασυμεών, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 181-185 (Μονή Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Αηδονοχωρίου), Κόκκορης, Μοναστήρια, σ. 148 (Μονή Αγίου Γεωργίου, Μοναστηράκι), 178 (Μονή Αγίας Κυριακής Αλιστράτης και Αγίας Τριάδας Τούμπας), 180 (Μονή Αγίας Παρασκευής Δομήρου και Αναλήψεως Πρώτης), Ιωσήφ Γέροντος, ό.π., Αηδονοχώρι 1994, Παϊσιος Κουτλουμουσιανός, ό.π., ¶γιον Όρος 1995 (Μονή Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Αηδονοχωρίου), Λέκκος, Μοναστήρια,,σ. 44-45 (Mονή Αναλήψεως Πρώτης), Ε. Παπαθανασίου, ό.π., (Νιγρίτα) 1995, σ. 130 (Μονή Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Αηδονοχωρίου), Καθημερινή, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 5,9 (Μονή Αγίας Κυριακής Αλιστράτης και Αναλήψεως Πρώτης), Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 173-177 (Μονή Αναλήψεως Πρώτης), σ. 212-216 (Μονή Αγίας Κυριακής Αλιστράτης), 225-232 (Μονή Αγίας Παρασκευής Δομήρου), 237-241 (Μονή Αγίας Τριάδος Τούμπας), 293-297 (Μονή Αγίου Δημητρίου Νέων Κερδυλίων), 341-347 (Μονή Αγίας Τριάδος Αγίου Πνεύματος), 347-353 (Μονή Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου Αηδονοχωρίου), 409-413 (Μονή Αγίου Προδρόμου - Τιμίου Σταυρού Παλαιοκάστρου), 413-415 (Μονή Ταξιαρχών Καστρίου), 433-437 (Μονή Αγίου Γεωργίου, Μοναστηράκι), Χ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη, Κερδύλιον - Κρούσοβος - ¶νω και Κάτω Κερδύλιον,,Αφιέρωμα στον Ν. G. L. Hammond, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 270 (Μονή Αγίου Δημητρίου Νέων Κερδυλίων), Κ. Παπακυριάκος, Η Κοινότητα του Αγίου Πνεύματος Σερρών, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 56-59 (Μονή Αγίας Τριάδος Αγίου Πνεύματος), Γ. Αψηλίδης, Η Ιερά Μονή Αγίου Προδρόμου - Τιμίου Σταυρού Παλαιοκάστρου και τα γεγονότα της πανήγυρης του 1904, Σερ Χρον 13, 1998, σ. 117-128, Ι. Πραζιούτης, ό.π., Νέα Ζίχνη 1998, σ. 93-94 (Μονή Αναλήψεως Πρώτης), σ. 95-96 (Μονή Αγίας Παρασκευής Δομήρου), σ. 97-98 (Μονή Αγίας Κυριακής Αλιστράτης και Αγίας Τριάδος Τούμπας), Δαδάκη, Ναοί της Βισαλτίας, σ. 164 (Μονή Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Αηδονοχωρίου), 175 (Μονή Αγίου Δημητρίου Νέων Κερδυλίων), 176-177 (Μονή Ταξιαρχών Καστρίου), Κ. Παπακυριάκος, Η Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος Τούμπας. Επιμέλεια Ηγούμενος π. Δαμιανός Κιορπές, Σέρρες 2001, Κ. Κοντός, ό.π., Θεσσαλονίκη 2003, σ. 109-115 (Μονή Αγίας Κυριακής Αλιστράτης), Κ. Παπακυριάκος, Νεότερη και σύγχρονη Ιστορία της Κοινότητας Αγίου Πνεύματος και της ομωνύμου Ιερά Μονής, Σέρρες 2003, σ. 174-175, 196-203, Γ. Τσαρούχας, ¶γνωστες πληροφορίες για τη Μονή Αγίας Κυριακής Αλιστράτης Σερρών, Δρομολόγιο, τεύχος 5, 2004, σ. 49-64.
100 Ν. Ζήκος, Η εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων στα Λακοβίκεια Σερρών, Κληρονομία 14, 1982, σ. 337-355, Κ. Κοντός, ό.π., Θεσσαλονίκη 2003, σ. 101-104 (¶γιος Αθανάσιος Αλιστράτης).
101 Παπαθανασίου, Ιστορία της Βισαλτίας, σ. 84-86 (¶γιος Γεώργιος Νιγρίτας), 113-114 (¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη και ¶γιος Νικόλαος Αχινού), 116 (Κοίμησις Θεοτόκου Αηδονοχωρίου), Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 155-159 (¶γιος Γεώργιος Νιγρίτας), 165-166 (¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη και ¶γιος Νικόλαος Αχινού), Ε. Κουρκουτίδου - Νικολαϊδου, Αηδονοχώρι και Αχινός Νιγρίτης, ΑΔ 27, 1972, Β2, σ. 574 (¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη Αχινού), 577 (Κοίμησις Θεοτόκου Αηδονοχωρίου και ¶γιος Νικόλαος Αχινού), Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ελλάδος 1989, Αθήναι 1989, σ. 692 (Κοίμησις Θεοτόκου Αηδονοχωρίου και ¶γιος Γεώργιος Σιτοχωρίου), Γ. Κηροπλάστης, Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Νιγρίτας, Σέρρες 1989, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89 (Κοίμησις Θεοτόκου Αηδονοχωρίου, ¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη, ¶γιος Νικόλαος Αχινού), Α. Στρατή, Οι τοιχογραφίες του Αγίου Γεωργίου Νιγρίτας και η συμβολή των στη ζωγραφική του 18 ου αιώνα στην Ανατολική Μακεδονία, Νιγρίτα - Βισαλτία Ι, σ. 131-148, Ε. Παπαθανασίου, Βισαλτία, (Νιγρίτα) 1995, σ. 129-130 (Κοίμησις Θεοτόκου Αηδονοχωρίου), 133-135 (¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη και ¶γιος Νικόλαος Αχινού), 148-152 (¶γιος Γεώργιος Νιγρίτας), 161-164 (¶γιος Γεώργιος Σιτοχωρίου), 169-171 (¶γιος Γεώργιος Χουμνικού), Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 299 (Κοίμησις Θεοτόκου Αηδονοχωρίου), Δαδάκη, Ναοί της Βισαλτίας, σ. 164-167 (¶γιος Γεώργιος Χουμνικού), 167-168 (¶γιος Γεώργιος Σιτοχωρίου), 168-169 (Κοίμησις Θεοτόκου Αηδονοχωρίου), 169-170 (¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη Αχινού), 170-171 (¶γιος Γεώργιος Νιγρίτας), 175-176 (¶γιος Νικόλαος Αχινού), Κ. Χαραλαμπίδης - Μ. Ζαφειρίου, Φορητές εικόνες στο τέμπλο του ναού του Αγίου Γεωργίου Σιτοχωρίου, Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 777-796, Α. Στρατή, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 716-718 και 720-724 (¶γιος Γεώργιος Σιτοχωρίου και ¶γιος Γεώργιος Νιγρίτας), Α. Στρατή, Ζωγραφικό εργαστήριο του 18 ου αιώνα στην περιοχή Σερρών και Νιγρίτας, Μνήμη Μανόλη Ανδρόνικου, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 334-339 (¶γιος Γεώργιος Νιγρίτας), Ι. Γκερέκος - Α. Κανλής, ό.π., Σέρρες 1998, σ. 9-10 και 22-23 αρ. 6 (¶γιος Γεώργιος Σιτοχωρίου), 11, 48-53 και 74-75, αρ. 19-21 και 32 (¶γιος Γεώργιος Νιγρίτας), Μ. Ζαφειρίου, ό.π., Σερ Χρον 13, 1998, σ. 74-86 (¶γιος Γεώργιος Χουμνικού), Ζαφειρίου, Ζητινός, σ. 74-75 (¶γιος Γεώργιος Σιτοχωρίου), Α. Ρίζου, Χειρόγραφα του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νιγρίτας, Σίρις 6, 1997 - 2002, σ. 187-196.
102 Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, σ. 293 αρ. 491 (¶γιος Αθανάσιος Εμμανουήλ Παππά), Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 120-124 (Αγία Παρασκευή Αγίου Πνεύματος, ¶γιος Αθανάσιος Εμμανουήλ Παππά), ο ίδιος, Συμβολή εις την ιστορίαν της Κοινότητος Εμμανουήλ Παππά. Ο Ναός του Αγίου Αθανασίου και ο ανέκδοτος κώδιξ αυτού, Σέρραι, 1970, ο ίδιος, Η Κοινότης του Αγίου Πνεύματος Σερρών επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1971, σ. 79-86 (Αγία Παρασκευή Αγίου Πνεύματος), Γ. Βελένης, Το πολύκογχο Ιερό Βήμα των τρισυπόστατων εκκλησιών της Τουρκοκρατίας, Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την ¶λωση, τόμ. Βος, 1982, σ. 15, 18 (Αγία Παρασκευή Αγίου Πνεύματος), Στ. Δαδάκη, Αχλαδοχώρι, ΑΔ 46, 1991, Β2, σ. 350-351, Β. Κάρτσιος, Δοβίστα, μια υστεροβυζαντινή παροικία, Θεσσαλονίκη 1991, σ. 31-32, Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89 (Αγία Παρασκευή Αγίου Πνεύματος, ¶γιος Δημήτριος ¶νω Βροντούς, ¶γιος Αθανάσιος Εμμμανουήλ Παππά), Κ. Παπακυριάκος, Η Κοινότητα Αγίου Πνεύματος Σερρών, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 52-54 (Αγία Παρασκευή Αγίου Πνεύματος), Κ. Παπακυριάκος, Ιστορία του Ιερού Ναού της Αγίας Παρασκευής της Κοινότητας Αγίου Πνεύματος, ¶γιο Πνεύμα Σερρών 2005, σ. 27-81, Α. Μπέγκος, Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Νέο Σούλι Σερρών, βάσει του κώδικα της Εκκλησίας, Σερ Χρον 16, 2007, σ. 147-188.
103 Παπαγεωργίου, Σέρραι, σ. 246 και 292 (¶γιοι Ανάργυροι), 253 (¶γιος Αντώνιος), 256 (Προφήτης Ηλίας), 257 (¶γιος Κωνσταντίνος), 289 (¶γιος Ιωάννης ο Θεολόγος, Ευαγγελίστρια), Γ. Λαμπάκης, ό.π., ΔΧΑΕ, Περίοδος Α', τόμος Εος, 1905, σ. 55 (¶γιος Αντώνιος), Ε. Στρατής, ό.π., Σέρρες 2000 (1909), σ. 35-36 (¶γιος Αντώνιος), Καφταντζής, Ιστορία Σερρών, τόμος Αος, σ. 156-160, αρ. 149-166 (¶γιος Αντώνιος), σ. 165-172, αρ. 183-198 (¶γιοι Ανάργυροι), σ. 181-184, αρ. 229-240 (¶γιος Ιωάννης ο Θεολόγος), σ. 184-187, αρ. 241-249 (Ευαγγελίστρια), σ. 187-189, αρ. 250-256 (Προφήτης Ηλίας), σ. 209-215, αρ. 327-342 (¶γιος Κωνσταντίνος), ο ίδιος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1985, σ. 236-239 (¶γιοι Ανάργυροι, ¶γιος Αντώνιος, Ευαγγελίστρια, Προφήτης Ηλίας), 254-255 (¶γιος Ιωάννης ο Θεολόγος, ¶γιος Κωνσταντίνος), Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89 (¶γιοι Ανάργυροι, ¶γιος Αντώνιος, ¶γιος Ιωάννης ο Θεολόγος), Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 388, 395, 402 ( ¶γιος Κωνσταντίνος, ¶γιος Ιωάννης ο Θεολόγος, ¶γιοι Ανάργυροι), Β. Παπάζογλου, Μελέτη επί του Προσκυνηταρίου της Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών, ΠΗ 20, 1994, σ. 370 (¶γιος Ιωάννης ο Θεολόγος), Ι. Γκερέκος - Α. Κανλής, ό.π., Σέρρες 1998, σ. 10 αρ. 17 (¶γιος Αντώνιος).
104 Δ. Σαμσάρης, ό.π., Σέρραι 1970, σ. 24 και Θεσσαλονίκη 1971, σ. 86-88 (¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη Αγίου Πνεύματος), Παπακυριάκος, Αρχαιότητες, σ. 89 (¶γιοι Ανάργυροι Χιονοχωρίου), ο ίδιος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1997, σ. 54-56, Σέρρες 2003, σ. 174 και ¶γιο Πνεύμα Σερρών 2005, σ. 27 και 69 (¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη Αγίου Πνεύματος).
105 Δ. Σαμσάρης, ό.π., Θεσσαλονίκη 1971, σ. 90 σημ. 2 (¶γιος Γεώργιος Πρώτης και Προφήτης Ηλίας Κορμίστας), Ν. Ζήκος, ό.π., Ορφέας, τεύχος 8-9, Ιανουάριος - Ιούνιος 1983, σ. 21-23 (Ναός Μεγάλων Ταξιαρχών Ροδολίβους), J. Lefort, ό.π., ΤΜ 9, 1985, σ. 197 και 199 (Ναός Μεγάλων Ταξιαρχών Ροδολίβους), Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 63 και 79 (Προφήτης Ηλίας Κορμίστας), Ι. Πραζιούτης, ό.π., Νέα Ζίχνη 1998, σ. 151 (Αγία Κυριακή Μανδηλίου) και 162 (¶γιος Γεώργιος Πρώτης), Γ. Αψηλίδης, Ο Κώδικας του Μανδηλίου Σερρών, Σερ Αν 4, 2006, σ. 114 και 117 (Αγία Κυριακή Μανδηλίου).
106 Παπαθανασίου, Ιστορία Βισαλτίας, σ. 86-87 (¶γιος Αθανάσιος Νιγρίτας), 98 (¶γιος Δημήτριος Τερπνής), 110 (¶γιος Αθανάσιος Καστανοχωρίου), 117 (¶γιος Γεώργιος Κάτω Κερδυλίων), Σαμσάρης, Οδηγός, σ. 155 (¶γιος Αθανάσιος Νιγρίτας), Δ. Σαμσάρης, ό.π., Θεσσαλονίκη 1971, σ. 90 σημ. 2 (Ταξιάρχης Μιχαήλ Ευκαρπίας), Ε. Κουρκουτίδου - Νικολαΐδου, Ευκαρπία, ΑΔ 27, 1972, Β2, σ. 577 (¶γιος Γεώργιος και Ταξιάρχης Μιχαήλ Ευκαρπίας), Α. Θηλυκός, ό.π., ΠΗ 4, 1978, σ. 58 (¶γιος Δημήτριος Τερπνής), Δίπτυχα της Εκκλησίας της Ελλάδος 1989, Αθήναι 1989, σ. 692 (¶γιοι Απόστολοι Σησαμιάς), Ε. Παπαθανασίου, ό.π., (Νιγρίτα ) 1995, σ. 157-158 (Αγία Παρασκευή Αγίας Παρασκευής), 161 (¶γιοι Απόστολοι Σησαμιάς), 165 (¶γιος Αντώνιος Στρυμονικού), 166-167 (¶γιος Δημήτριος Τερπνής), Χ. Κουκούλη - Χρυσανθάκη, ό.π., Αφιέρωμα στον N. G. L. Hammond, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 267-272 (¶γιοι Θεόδωροι ¶νω Κερδυλίων, ¶γιοι Ανάργυροι και ¶γιος Γεώργιος Κάτω Κερδυλίων), Δαδάκη, Ναοί της Βισαλτίας, σ. 164 (Γενέθλιον Θεοτόκου Καστανοχωρίου, ¶γιος Αθανάσιος Νιγρίτας, Αγία Παρασκευή Αγίας Παρασκευής, ¶γιος Αντώνιος Στρυμονικού και ¶γιος Δημήτριος Τερπνής), 171-175 (¶γιοι Θεόδωροι ¶νω Κερδυλίων, Ταξιάρχης Ευκαρπίας, ¶γιοι Ανάργυροι και ¶γιος Γεώργιος Κάτω Κερδυλίων, ¶γιοι Κωνσταντίνος και Ελένη Λυγαριάς), Α. Στρατή, ό.π., Νιγρίτα - Βισαλτία ΙΙ, σ. 716 (¶γιος Δημήτριος Τερπνής), 723-725 (¶γιος Αθανάσιος Νιγρίτας), Ι. Γκερέκος - Α. Κανλής, ό.π., Σέρρες 1998, σ. 10 αρ. 19-21 (¶γιος Αθανάσιος Νιγρίτας), 11 (¶γιος Δημήτριος Τερπνής).
107 Ι. Βλάχος, Ο Ναός του Αγίου Αθανασίου Φιλύρας Ποροΐων Σερρών, Σερ Χρον 7, 1976, σ. 49-90 (¶γιος Γεώργιος Φιλύρας και αναφορά στους ναούς των Αγίων Γεωργίου, Δημητρίου και Κοιμήσεως Θεοτόκου ¶νω Ποροΐων, Ιωάννου Προδρόμου Κάτω Ποροΐων και Ζωοδόχου Πηγής Πλατανακίων), Στ. Δαδάκη, Αχλαδοχώρι, ΑΔ46, 1991, σ. 350 (Ναός Ταξιαρχών Αχλαδοχωρίου).
108 Σ. Κλαδάς, Παναγία η Γουμερά, Αθήναι 1975, Α. Τολούδη, ό.π., Σιδηρόκαστρο 1983, σ. 153 (Μονή Αγίων Κηρύκου και Ιουλίτης Σιδηροκάστρου), Τζανακάρης, Ιστορία Σερρών, σ. 397 (Μονή Θεοτόκου Μετοχίου), Κόκορης, Μοναστήρια, σ. 148 -149 (Μονή Τιμίου Προδρόμου Ακριτοχωρίου, Μονή Ζωοδόχου Πηγής Βαμβακοφύτου, Παναγίας Γουμερά Μακρυνίτσας, Αγίων Κηρύκου και Ιουλίτης Σιδηροκάστρου και Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου Φαιάς Πέτρας), 172-174 (Μονές Προφήτη Ηλία και Τιμίου Σταυρού Αγίου Πνεύματος, Μονή Θεοτόκου Μετοχίου), Λέκκος, Μοναστήρια, σ. 49-50 (Μονή Τιμίου Προδρόμου Ακριτοχωρίου), Καθημερινή, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 9, 32 (Μονή Θεοτόκου Μετοχίου, Τιμίου Προδρόμου Ακριτοχωρίου και Αγίων Κηρύκου και Ιουλίτης Σιδηροκάστρου), Πασχαλίδης - Στρατής, Μοναστήρια της Μακεδονίας, σ. 300-302 (Μονή Προφήτη Ηλία Αγίου Πνεύματος), 336-338 (Μονή Θεοτόκου Μετοχίου), 408-409 (Μονή Τιμίου Σταυρού Αγίου Πνεύματος), 431-432 (Μονή Παναγίας Γουμερά Μακρυνίτσας), 437-438 (Μονή Ζωοδόχου Πηγής Βαμβακοφύτου), 439-440 (Μονή Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου Φαιάς Πέτρας), 440-443 (Μονή Αγίων Κηρύκου και Ιουλιτης Σιδηροκάστρου), 443-445 (Μονή Τιμίου Προδρόμου Ακριτοχωρίου), Κ. Παπακυριάκος, ό.π., Θεσσαλονίκη 1997, σ. 59-64 (Μονή Προφήτη Ηλία και Τιμίου Σταυρού Αγίου Πνεύματος).